Deviza “pa dallim feje, krahine e ideje” dhe rrënjët e saj në historinë e shqiptarëve

80-vjetori i Konferencës së Pezës

Nga Mersin KURTI

Konferenca e Pezës  ishte i pari dhe i fundit tubim, në përpjekje për të bashkuar të majtën dhe të djathtën në luftë kundër pushtuesve fashistë. Edhe sot pas 80 vjetësh ajo përcjell mesazhe paqe, lirie, bashkimi dhe demokracie.

 Përse duhej një formulim dhe përcaktim i tillë më 1942, përse përveç problemeve fetare  dhe atyre krahinore në këtë periudhë kohore, ishte e domosdoshme dhe mënjanimi i bindjeve dhe ideve të grupimeve politike, fetare dhe shoqërore drejt një bashkimi gjithëshqiptar në luftë kundër okupatorit?

Duke i hedhur një vështrim të shkurtër kryesisht periudhës  pas Krishtit, sheh se shqiptarët duke ndjerë rrezikun e tjetërsimit, qoftë të hapësirës ku jetonin, qoftë të origjinës së lashtë janë sjellë me indiferentizëm ndaj gjithçkaje, që vinte nga jashtë territorit të tyre. Edhe pse krishterimi u përhap në këto troje që në fillimet e tij, ai asnjëherë nuk predominoi mbi çështjen e hapësirës   dhe identitetit të shqiptarëve. Edhe pushtimi romak nuk ndikoi në identitetin tonë, përkundrazi, pati shkëmbim të kulturave dhe shumë perandorë romakë më pas do të ishin me origjinë ilire. Kjo ndoshta edhe për shkak të një origjine të stërlashtë të përbashkët.  Ndarja e perandorisë romake në dy pjesë, në lindje-perëndim në vitin 476, ku gjeografikisht shqiptarët mbetën në lindje, do të pasohej me të njëjtat ndjenja dhe qëndrime të shqiptarëve karshi besimeve fetare. Ndarja e feve më 1054 e linte hapësirën dhe popullsinë shqiptare nën besimin ortodoks. Por ç’ndodh?

Sipas studjuesit dhe albanologut Robert Elsie, – “shqiptarët kurrë nuk janë përshkruar si një popull veçanërisht i përkushtuar  ndaj besimeve, megjithëse besimet dhe fetë, në një formë apo një tjetër, kanë qenë gjithmonë pjesë e jetës së tyre”.

Pos indiferentizmit ndaj besimeve fetare, për të këputur çdo lidhje me serbët dhe Serbinë,  Balsha i Parë dhe të bijtë, që ishin ortodoksë u kthyen në katolikë, ndërsa Gjon Kastrioti dhe Skënderbeu ishin katolikë të ritit bizantin, vëren Noli.

Luhatjet në besim nga ortodoksia në katolicizëm e anasjelltas, para pushtimit turk dhe shtrirja e besimit mysliman edhe në hapësirën shqipfolëse pas pushtimit turk, do të zbehte edhe më shumë ndjenjat fetare të shqiptarëve.  Për këtë po risjell edhe njëherë konstatimin mjaft domethënës të vëzhgueses dhe studiueses Edith Durham –“Kur kaloja nëpër Rumeli, pyesja njerëzit: ç’je ti? –Katolik, përgjigjej njëri, protestant, përgjigjej tjetri. Në Bullgari pyesja: -ç’je ti? -Ortodoks. Në Serbi pyesja: – ç’je ti? – Ortodoks. Kështu, ndërsa po mbytesha e tëra nga dogmat idiote të njerëzve, hyra në Shqipëri dhe pyeta: – çfarë jeni ju? -Shqiptarë, m’u përgjigjën të gjithë qartë dhe prerë.

Përpjekjet e jashtëzakonshme për çlirim kombëtar gjatë fundshekullit të 19-të dhe fillimshekullit të 20-të i printe deviza:  “S’ka ç’na duhen kisha e xhamia, feja e shqiptarit asht shqiptaria” dhe, përpjekjet e të gjithë atdhetarëve e intelektualëve të kohës do të  çonin në organizimin e Lidhjes së Prizrenit  dhe më pas në shpalljen e pavarësisë, ku prijësit ishin nga të gjithë trevat dhe  nga të gjithë besimet fetare.

Dallimet krahinore me ç’ka shohim në përgjithësi në historinë tonë nuk është se kanë ndikuar kur ka qenë fjala për mbrojtjen hapësirës mbarëshqipatre, fitoren e ruajtjen e lirisë dhe identitetit. Shembulli  i parë na vjen nga lufta kundër serbëve në shekullin e 14-të. Balshajt e Shkodrës bashkohen me parinë e jugut, Pjetër Losha Mazaraka dhe Pjetër e Gjin Bue Shpata. Shembulli i dytë na vjen nga luftërat skënderbejane (Vetë Skënderbeu nusen e merr nga Kanina) Dhe shembulli më shprehës i pandashmërisë krahinore të shqiptarëve për çështje madhore është Lufta Nacional-Çlirimtare. Ka ndodhur t’i fryjnë këtyre dallimeve herë pas here siç ndodhi edhe më 1997, por gjithnjë frymëzuesit  kanë dështuar me sukses.

Pra, parë në tërësi  dallimet krahinore dhe ato fetare nuk kanë përbërë asnjëherë shkakun e përçarjes mes shqiptarëve. Por në qoftë se nëpërmjet fesë dhe dallimeve krahinore ishte përgjithësisht e pamundur përçarja e shqiptarëve, atëherë çfarë i ka përçarë ata më së shumti gjatë historisë? Në fundin e shekullit 14  pasi mundën Car Dushanin dhe  arritën ta çlirojnë hapësirën shqipfolëse deri në kufijtë e Ilirisë së dikurshme;  prijësit shqiptarë filluan të grinden e luftojnë kundër njëri tjetrit. Kjo do të ndodhte për shkak të interesave të ngushtë, unit, mentalitetit të prijësit që duhet t’i binden verbërisht të gjithë, ndërkohë, vëren Noli,  shqiptarët e urrejnë zotin e huaj, por kjo nuk do të thotë se duan zotin vendas. Për çudi, vazhdon ai, edhe bashkimin e shohin si një farë freri të padurueshëm. Kështu bashkimi i shqiptarëve shkoi mbi qiellin e Shqipërisë si një meteor pas furtunës dhe u zhduk.

Fushatat pushtuese të otomanëve i gjejnë të përçarë dhe ata e patën të lehtë dyndjen mbi trojet tona. Arrihet ribashkimi  vetëm nën udhëheqjen e Skënderbeut, sipas devizës “bashkimi bën fuqinë”,  megjithëse me vështirësi,  (kishte prijës si Lekë Dukagjini etj, që herë bashkoheshin e herë jo).   Kështu,  u ndezën betejat e luftës  kundër pushtuesve otomanë. Ato  janë dhe do të mbeten një kapitull i lavdishëm në historinë e Shqipërisë dhe Skënderbeu, një prijës i jashtëzakonshëm, një ushtarak me aftësi të rralla në historinë botërore. Pas vdekjes së Skënderbeut, me gjithë rezistencën e bërë për disa vite shqiptarët iu nënshtruan pushtuesve, duke vuajtur më shumë se të tjerët, një pushtim gati pesë shekullor, nga i cili do të dilej me mjaft vështirësi.

Ndërsa shqiptarët lëngonin nën pushtimin e gjatë otoman, çfarë ndodh ndërkohë, kryesisht në Europë, në fundshekullin e 18-të, gjatë shekullit  19-të dhe në fillimshekullin e 20-të?

Revolucioni francez me të famshmen devizë “Liberte, egalite, fraternite”, lindja e ideve komuniste, çlirimi i shumë vendeve nga kolonializmi dhe konsolidimi i kombeve,  do të çonin edhe në lindjen e ideve e koncepteve të reja për kuptimin dhe sendërtimin e jetës, për kuptimin dhe konceptimin më drejtë të  lirisë kombëtare dhe shoqërore. Pikërisht përplasja e tyre dhe diferencat në përfitimin e të mirave materiale dhe në respektimin e lirisë së kombeve e individit sollën krijimin e rrymave dhe grupimeve politike, që më pas do të çonin  në lindjen e sistemit pluralist partiak në rrugën drejt pushtetit. Fitorja e Revolucionit të Tetorit në Rusi do të bënte që idetë komuniste të përhapeshin me shpejtësi dhe grupimet politike komuniste të krijoheshin në mbarë botën. Shqipëria nuk mund të bënte përjashtim nga këto zhvillime. Idetë komuniste u përhapën pas viteve ’30-të në qendrat më të zhvilluara urbane, në Korçë dhe Shkodër, pra në ato pak qendra qytetare e qytetërim që kishte vendi ynë në atë kohë.

U kërkua dhe u pretendua të rivendosej një rend i ri botëror dhe, gjithnjë të renë e sjell dhe e përcjell  pjesa më e zhvilluar e shoqërisë. Përse e bëra këtë parashtrim? Sepse do të ishin pikërisht idetë komuniste dhe krijimi i Partisë Komuniste, që do të sillte në zhvillimet e mëpasme,  pasojat e një mospajtimi të forcave të djathta me Partinë Komuniste në skenën politike shqiptare. Përveç problematikës së mësipërme të përçarjes, pra të egos, interesave të ngushta dhe karakterit të shqiptarëve, u shtua edhe problematika e mprehtë e ideve dhe bindjeve politike e shoqërore, dukuri, të cilat vazhdojnë të na përçajnë dhe stërmundojnë edhe sot e kësaj dite.

Lufta Nacional-Çlirimtare është padyshim faqja më e lavdishme në historinë e popullit tonë.  Organizimi i saj dhe përpjekjet për bashkim do të kulmonin në Konferëncën e Pezës. Deviza për bashkim; “Pa dallim feje, krahine dhe ideje” nënkupton qartësisht bashkim për fuqi kundërvepruese më të madhe kundër armikut, e njëjtë në kuptim me devizën skënderbejane.

Ndërsa Partia Komuniste arriti të bindë dhe të tërheqë rreth vetes mjaft atdhetarë me bindje të djathta e të majta, të organizojë luftën në qytete e fshatra, të formojë e drejtojë ushtrinë më të madhe nacional-çlirimtare që kishte pasur ndonjëherë vendi ynë, forca të djathta të organizuara e përfshira rreth Ballit Kombëtar e Legalitetit, megjithëse morën pjesë në Konferencën e Pezës, asnjëherë nuk iu bashkuan tërësisht luftës së paepur për liri të të gjithë popullit.

Mosarritja e  bashkimit dhe bashkëpunimit është bashkëpërgjegjësi dhe bashkëfajësi e të dyja palëve, por kjo nuk justifikon bashkëpunimin e Ballit Kombëtar me pushtuesin, tradhëtinë dhe veprimet e mëpasme të tij. Nga rugëzgjidhjet që kishte pas mosarritjes së bashkëpunimit, ai mund të luftonte veçmas ose, edhe mund të bridhte rrotull vendit siç bëri deri më 1942 pa shkrepur asnjë armë kundër okupatorit. Sot, nëse do të mbaheshin këto qëndrime natyrisht Balli do të vlerësohej krejt ndryshe.  Bashkëpunimi me okupatorin është tradhëti e rëndë. Atë e dënoi e gjithë Europa. Edhe për Dante Aligerin e madh, tradhëtia ndaj interesave të kombit,  të një populli, apo qoftë dhe një grupimi njerëzish që  synojnë përparim e zhvillim në luftë  me të  keqen, ishtë një mëkatë i pafalshëm dhe ai i vendos të tillët në skutën më të errët të ferrit, në Antenora.

Dhe në fund do t’u thosha edhe njëherë pasardhësve të kolaboracionistëve të këtij vendi se; kur kërkuam të ndërtojmë një shoqëri krejt tjetër, të lirë dhe të mbështetur në ligj; nuk thamë se do të falim tradhëtinë e etërve tuaj dhe, as do të falim krimet e bëra nga pushtetarët stalinistë; nuk thamë se do të kthejmë përmbys gjithçka, por do të rivendosim në vend gjithçka. Nuk thamë se ju keni përgjegjësi për ç’ka bënë keq baballarët tuaj, ashtu sikur dhe ne nuk kemi përgjegjësi për ç’ka bënë keq baballarët tanë. Në këto kushte kërkuam të shtrëngojmë duart dhe të bëhemi bashkë “pa dallim feje, krahine dhe ideje”, për të ardhmen e vendit, për një të ardhme më të mirë për fëmijët dhe fëmijët e fëmijëve tanë.