Nga Migena Aleksi
Në prag të 28 Nëntorit, kur kalendari na kthen sërish te data e themelimit tonë shtetëror, pyetjet mbi kufijtë, trojet dhe fatin historik të shqiptarëve rikthehen me të njëjtën forcë.
Në këtë intervistë me Adrian Thanon, jam përpjekur të shpalosë trajektoren e plotë të trojeve tona, nga principatat feudale dhe Lidhja e Lezhës në shekullin XV, te pashallëqet gjysmëautonome të Bushatlinjve e Ali Pashë Tepelenës, te katër vilajetet e Tanzimatit që formuan trungun demografik të kombit, e deri te copëzimi tragjik i Londrës më 1913.
Nuk doja vetëm një kronikë të pafuqisë përballë fqinjëve që u shkëputën dekada përpara nesh nga Perandoria Osmane. Biseda është mbi të gjitha një pasqyrë e sinqertë e faturës sonë kombëtare.
Pse u vonuam? Përse elitat dhe shoqëria jonë e mbajtën peshën e Perandorisë deri në sekondën e fundit të shembjes së saj? Mbi të gjitha, çfarë mbetet nga kjo histori mbijetese sot, kur kufijtë administrativë janë të tjerë, por sfidat e vona në kohë duket se përsëriten?
Një rrëfim mbi gjeopolitikën, gjakun e derdhur, stoicizmin e një populli që u ngrit nga hiri, dhe mbi fajet që nuk duhen fshehur kurrë pas alibisë së fatit të keq.
PYETJE: Thano, kam parë kohët e fundit një video të Albin Kurtit në moshë të re që tregonte një hartë të vjetër dhe thoshte se Shqipëria e momentit kur Ismail Qemali shpalli pavarësinë ishte 92 mijë km katrorë. Është e vërtetë?
THANO: Hapësira në Perandorinë Osmane ku shtriheshin Vilajeti i Shkodrës, Kosovës, Manastirit dhe Janinës llogaritej rreth 75,000 deri në 90,000 km². Kjo përfshinte të gjithë territorin e katër vilajeteve administrative osmane, ku përveç popullsisë shqiptare kishte edhe territore me popullsi të përzier serbe, meqedonase, greke, bullgare, etj.
Shtet me emrin e sotëm apo njësi të vetme administrative të shpallur zyrtarisht me 90 apo 92,000 km² nuk ka patur. Në momentin kur Ismail Qemali shpalli Pavarësinë në Vlorë më 28 Nëntor 1912 kishte nisur Lufta e Parë Ballkanike. Kishte nisur prej tetorit 1912. Ushtritë serbe, malazeze dhe greke kishin pushtuar tashmë pjesën më të madhe të trojeve shqiptare, Kosovën, Shkupin, Manastirin, pjesë të Shqipërisë së Mesme, Veriore dhe Jugore. Qeveria e Vlorës ushtroi kontroll real vetëm në një hapësirë mjaft të kufizuar, kryesisht në Rrafshin e Myzeqesë dhe zonën e Vlorës, Fierit e Lushnjës.
Megjithatë, në Konferencën e Ambasadorëve në Londër (1912–1913), delegacioni shqiptar i kryesuar nga Ismail Qemali e paraqiti kërkesën territoriale për shtetin e ri shqiptar duke i përfshirë të katër vilajetet mbi bazën etnike dhe historike. Por vendimi i Fuqive të Mëdha në 1913 përfshiu kufijtë e Shqipërisë politike me rreth 28,748 km², duke lënë jashtë më shumë se gjysmën e trojeve të banuara nga shqiptarë.
Dmth territori i katër vilajeteve të banuara me shumicë shqiptare afrohej te 90 mij km2? Për ta patur më të qartë, si ndahej kjo hapësirë?
THANO: Vilajeti i Kosovës ishte më i madhi për nga sipërfaqja dhe shtrihej nga Mitrovica, Prishtina, Prizreni, Shkupi, e deri nëpër Sanxhakun e Novi Pazarit. Vilajeti i Manastirit përfshinte Manastirin, Ohrin, Resnjën, Kërçovën, Dibrën, Kastorinë, etj. Vilajeti i Janinës përfshinte Shqipërinë e Jugut (Gjirokastrën, Delvinën, Përmetin, Vlorën në disa periudha administrative) deri në Prevezë, Pargë e Janinë.
Vilajeti i Shkodrës përfshinte Shkodrën, Lezhën, Mirditën dhe viset veriore deri në Malësi e Ulqin.
Pra shifra është e saktë?
THANO: Sipas llogaritjeve dhe statistikave të periudhës osmane dhe gjeografëve të kohës, kjo sipërfaqe ishte diku mes 75,000 dhe 85,000 km². Llogaritet deri në afro 90,000 km² nëse përfshihen të gjitha sanxhaqet periferike. Por i referohet maksimumit gjeografik të katër vilajeteve së bashku, dhe jo territorit të shpallur apo të kontrolluar nga qeveria e Ismail Qemalit në nëntor të vitit 1912.
Ok. Si i kishte ndarë Perandoria Osmane këto 4 vilajete?
THANO: Perandoria Osmane nuk i kishte krijuar këto katër vilajete si njësi të dedikuara “shqiptare”, pasi sistemi administrativ osman bazohej te parimi fetar (miletet) dhe jo te kombësia. Por ato përkonin gjeografikisht me hapësirën ku banonte shumica dërrmuese e popullsisë shqiptare në Ballkan.
Pas reformave të mëdha administrative të njohura si Tanzimat, sidomos pas vitit 1864 me ligjin e vilajeteve, Perandoria e ndau territorin e saj evropian në njësi më të mëdha të quajtura Vilajete, të cilat drejtoheshin nga një Vali, guvernator i emëruar nga sulltani. Këto katër vilajete ishin pjesë e Rumelisë dhe ndaheshin më tej në njësi më të vogla, sanxhaqe, kaza, nahi etj.
Po pse lidheshin me shqiptarët?
THANO: Shqiptarët përbënin elementin demografik dhe kulturor mbizotërues, shumicën absolute ose relative, ndërsa territoret e tjera përreth ishin të banuara kryesisht nga serbë, grekë, bullgarë/maqedonas. Këto katër vilajete ishin edhe hapësira ku intelektualët dhe rilindasit si Sami Frashëri, Pashko Vasa, Jani Vreto, etj. konceptuan idenë e një Autonomie të bashkuar shqiptare. Platforma e Lidhjes së Prizrenit (1878) synonte pikërisht bashkimin e këtyre katër vilajeteve në një vilajet të vetëm shqiptar brenda Perandorisë Osmane.
Për shkak të kryengritjeve të vazhdueshme shqiptare të viteve 1909–1912, në vjeshtën e vitit 1912 Porta e Lartë (qeveria osmane) pranoi në parim krijimin e një Vilajeti të Bashkuar Shqiptar që do të përfshinte pikërisht pjesë të konsiderueshme nga këto katër vilajete Kosovë, Shkodër, Manastir dhe Janinë. Ky plan u ndërpre menjëherë nga shpërthimi i Luftës së Parë Ballkanike.
Pra mund ti quajmë shqiptare sidoqoftë, pavarësisht se shpallja e pavarësisë nuk ishte e mjaftueshme t’i fuste në kufijtë e një shteti?
THANO: Emërtimi zyrtar osman nuk ishte i tillë, por këto katër vilajete quhen nga historianët “katër vilajetet e banuara nga shqiptarët” ose “trojet shqiptare në Perandorinë Osmane” sepse shqiptarët përbënin bërthamën demografike.
Edhe Lëvizja Kombëtare Shqiptare, sidomos nën Lidhjen e Prizrenit dhe kryengritjet e viteve 1910–1912, i trajtoi këto katër vilajete si një trup të vetëm gjeografik, kulturor dhe ekonomik që duhej të bashkohej në një autonomi të vetme.
Kështu, ndonëse zyrtarisht ishin pjesë e ndarjes administrative osmane të Rumelisë, në substancë historike ato përfaqësonin hartën e plotë të trojeve ku jetonte dhe luftonte kombi shqiptar në prag të shpalljes së pavarësisë.
Megjithatë, asnjë prej këtyre katër vilajeteve nuk ishte etnikisht homogjen. Për shkak të shekujve të sundimit osman, migrimeve dhe shpërndarjes gjeografike, brenda kufijve të tyre kishte popullsi të ndryshme. Në Vilajetin e Kosovës, veç shqiptarëve që ishin shumicë, kishte komunitete të konsiderueshme serbe, turke, etj. Në Vilajetin e Manastirit dhe Janinës kishte minoritete të mëdha vllahe (aromune), greke, maqedonase, bullgare dhe turke. Në Vilajetin e Shkodrës përveç shqiptarëve, kishte popullsi sllave në zonat malore kufitare.
Përpara ndarjes osmane në 4 vilajete si ishin të organizuara këto territore?
THANO: Përpara sistemit të vilajeteve, këto territore ishin të organizuara sipas një strukture më të vjetër osmane të njohur si sistemi i sanxhaqeve dhe pashallëqeve. Ky organizim ka ndryshuar gjatë shekujve, por në vend të “vilajeteve”, njësitë administrative më të mëdha dikur quheshin Ejalete ose Pashallëqe të mëdha, të cilat drejtoheshin nga një Bejlerbej ose Pashë. Më kryesorët që mbulonin trojet shqiptare ishin Ejaleti i Rumelisë që ishte një nga provincat më të mëdha të Perandorisë e që shtrihej në të gjithë Ballkanin, Ejaleti i Shkodrës, Ejaleti i Janinës etj.
Struktura e vjetër mbështetej fort te sanxhaqet, distrikte ushtarako-administrative, të cilat shpesh vareshin direkt nga Stambolli ose kishin një shkallë më të madhe autonomie lokale sesa në kohën e vilajeteve. Për shembull, kishte Sanxhakun e Shkodrës, Sanxhakun e Dukagjinit, Sanxhakun e Prizrenit, Sanxhakun e Ohrit, Sanxhakun e Vlorës, Sanxhakun e Delvinës, etj. Këto sanxhaqe lëviznin shpesh nga njëra administratë (ejalet) te tjetra, në varësi të nevojave ushtarake dhe administrative të Stambollit.
Kush i drejtonte këto, dmth si qeveriseshin, cfarë raportesh kishin me qendrën e Perandorisë përpara se Perandoria Osmane t’i strukturonte këto treva në vilajete të centralizuara?
THANO: Funksionuan për disa dekada si pashallëqe gjysmë të pavarura të drejtuara nga dinasti feudale shqiptare.
Familja e Bushatlinjve qeveriste Shkodrën dhe viset përreth, duke shtrirë ndikimin deri në Kosovë e Mal të Zi.
Pashallëku i Janinës kontrollohej nga Ali Pashë Tepelena. Ky përfshinte një territor të gjerë, Shqipërinë e Jugut, pjesë të Shqipërisë së Mesme, Thesalinë, Maqedoninë perëndimore dhe Greqitë e sotme veriore.
Po pse u ndryshua ky organizim?
THANO: Ishte shumë i lirshëm dhe shpeshherë rebel ndaj Stambollit. Për të vendosur kontroll të rreptë shtetëror, për të mbledhur taksa më efektivisht dhe për të shuar autonomitë e fuqishme lokale (që u arrit pas shtypjes së kryengritjeve shqiptare të viteve 1830–1840), Perandoria Osmane ndërmori reformat e Tanzimatit. Këto reforma e copëtuan pushtetin e bejlerëve dhe pashallarëve vendas dhe krijuan sistemin e standardizuar të Vilajeteve, Shkodër, Kosovë, Manastir, Janinë, i cili zgjati deri në 1912.
Po përpara pushtimit nga Perandoria Osmane si ishin të organizuara këto territore?
THANO: Përpara vendosjes së plotë të sundimit osman, gjatë mesit dhe fundit të shekullit të XV, këto territore ishin të organizuara në një sistem principatash feudale, të cilat lulëzuan pas rënies së Perandorisë së Dushanit dhe dobësimit të Perandorisë Bizantine. Një mozaik principatash autonome, të drejtuara nga familje fisnike vendase që bënin aleanca ose luftonin kundër njeri-tjetrit.
Po flasim për shekullin XIV – XV?
THANO: Po. Ishte Principata e Balshajve që shtrihej në Shqipërinë Veriore, Malin e Zi të sotëm (përfshirë Zetën) dhe pjesë të Kosovës perëndimore. Balshajt ishin një nga familjet më të fuqishme të veriut në gjysmën e dytë të shekullit XIV. Ishte principata e Kastriotëve që fillimisht shtrihej në zonën e Matit dhe Kurbinit dhe më vonë u zgjerua ndjeshëm nën udhëheqjen e Gjon Kastriotit dhe sidomos të Gjergj Kastriot Skënderbeut.
Ishte Principata e Topiajve që zotëronte territoret qendrore midis lumenjve Shkumbin dhe Mat, me qendër rreth Durrësit. Ishte Principata e Arianitëve që shtrihej në Shqipërinë e Mesme dhe Jugore, fusha e Myzeqesë dhe luginat e Shkumbinit e Devollit, e udhëhequr nga familja e njohur e Arianitëve, ku bënte pjesë edhe Komnen Arianiti, vjehrri i Skënderbeut.
Ishte Principata e Muzakajve që kontrollonte territoret e Myzeqesë, Beratit dhe zonave përreth.
Familje si Zenevisët dhe Dukagjinët mbanin nën kontroll zonat e Gjirokastrës, Delvinës, Përmetit, si dhe vise malore të veriut, si Dukagjini.
Si funksiononte ky organizim? Kishte njësi administrative uniforme?
THANO: Çdo principatë drejtohej nga një princ, i cili kishte oborrin, ushtrinë, sistemin e taksave dhe politikën e tij të jashtme. Këto principata kishin lidhje të ngushta tregtare dhe politike me Republikën e Venedikut që kontrollonte qytete bregdetare si Durrësi, Shkodra, Lezha, Parga, etj. dhe me Selinë e Shenjtë, Vatikanin
Nën udhëheqjen e Skënderbeut, këto principata u bashkuan për herë të parë në një aleancë ushtarako-politike në Kuvendin e Lezhës më 1444, duke krijuar një komandë të përbashkët dhe një arkë të përbashkët lufte, e cila i rezistoi Perandorisë Osmane për më shumë se dy dekada.
Pas vdekjes së Skënderbeut (1468) dhe rënies së fundit të kalave (si Shkodra më 1479 dhe Durrësi më 1501), këto principata u shpërbënë dhe territoret u integruan gradualisht në sistemin administrativ të Perandorisë Osmane për të cilën folëm më lart.
Shqiptarë ishin drejtuesit dhe banorët e këtyre principatave?
THANO: Po, në pjesën dërrmuese të tyre po, si drejtuesit ashtu edhe banorët ishin shqiptarë, të njohur në dokumentet e kohës si arbër, por duhet pasur parasysh se kjo ishte një periudhë kur koncepti modern i “kombësisë” nuk ekzistonte dhe identiteti përcaktohej kryesisht përmes gjuhës, fisit, besnikërisë ndaj familjes fisnike, përkatësisë fetare.
Familjet e mëdha fisnike që drejtonin këto principata ishin me origjinë vendase. Kastriotët, Topiajt, Arianitët, Muzakajt, Dukagjinët, Zenevisët, Balshajt ishin familje fisnike vendase që kishin rrënjë të thella në këto troje. Për shkak të aleancave politike, martesave ndërkombëtare, sidomos me familje fisnike nga Venediku, Serbia, Zeta, apo Perandoria Bizantine, dhe ndryshimeve të vazhdueshme të territoreve, disa prej këtyre familjeve kishin lidhje gjaku ose martesore të përziera. Për shembull, Balshajt kishin origjinë të përzier ose lidhje të ngushta me fisnikërinë sllave të zonës së Zetes.
Kishte popullsi të përziera në zona kufitare dhe qytete bregdetare, por popullsia e thjeshtë që punonte tokën, blegtorët, luftëtarët, banorët ishin në shumicë arbër.
Përputhet madhësia e territorit e 4 vilajeteve, ajo që thamë rreth 90 mijë km2 me territorin e këtyre principatave së bashku?
THANO: Në vijat e përgjithshme po, ka përputhje gjeografike. Hapësira e përgjithshme e principatave arbërore të shekullit XV para se të konsumohej pushtimi osman dhe territori i katër vilajeteve osmane të shekullit XIX–XX (Shkodër, Kosovë, Manastir, Janinë) mbulojnë afërsisht të njëjtën zonë gjeografike në Ballkan.
Pra territori i principatave të shekullit XV siç i përshkruat ju nga Zeta dhe Dukagjini në veri, te zotërimet e Kastriotëve e Topiajve në qendër, deri te Arianitët, Muzakajt e Zenevisët në jug përkon pothuajse pikërisht me atë që më vonë, në shekujt e sundimit osman, u grupua administrativisht në katër vilajetet?
THANO: Po, ndonëse kufijtë e saktë ndryshuan gjatë shekujve për shkak të zgjerimeve apo tkurrjeve nga luftërat. Sa për kuriozitet gjeografik, nëse vizaton një vijë rreth kufijve të jashtëm të të gjitha këtyre ish-principatave së bashku, ajo përfshin të gjithë Shqipërinë e sotme,
Kosovën, pjesën më të madhe të Maqedonisë së Veriut perëndimore dhe qendrore pra Manastirin, Ohrin, Dibrën, Tetovën, Shkupin, Sanxhakun e Novi Pazarit në veri, Çamërinë dhe Epirin deri në Janinë e Prevezë në jug.
Gjeografikisht, kjo hapësirë është e përcaktuar qartë nga barrierat natyrore të Ballkanit Perëndimor, vargmalet e Alpeve Shqiptare, malet e Pindit, shkarkimet e lumenjve kryesorë Drini, Shkumbini, Vjosa, etj dhe dalja në detet Adriatik e Jon.
Këto kushte gjeografike e kanë mbajtur këtë popullsi të lidhur në një hapësirë të vetme ekonomike dhe kulturore për shekuj me radhë. Edhe kur Perandoria Osmane vendosi sistemin e saj administrativ, ajo u detyrua t’i përshtatej në një masë të madhe realitetit demografik dhe ndarjeve ekzistuese të terrenit, duke krijuar sanxhaqe dhe më vonë vilajete që ruanin po të njëjtën shtrirje historike ku arbërit/shqiptarët kishin jetuar gjithmonë.
Politikisht, në shekullin XV me principatat kjo hapësirë ishte e copëzuar brenda vetes, për shkak të rivaliteteve feudale dhe u bashkua përkohësisht nën Skënderbeun te Lidhja e Lezhës. Kurse në shekullin XIX–XX me vilajetet, e njëjta hapësirë u integrua nën një administratë të huaj perandorake, por popullsia e saj, përmes Lëvizjes Kombëtare, pra Rilindjes, u ndërgjegjësua për t’i ribashkuar këto treva në një entitet të vetëm autonom ose të pavarur.
Dmth kishim principatat feudale shqiptare para pushtimit osman, pastaj, në shekujt e parë të sundimit osman, kishim pashallëqet gjysmëautonome. Më pas kishim Reformën e Tanzimatit, që e organizoi këtë territor, të banuar kryesisht nga shqiptarë, në katër vilajete? Është korrekt?
THANO: Po. Përshkrimi yt përmbledh në mënyrë kronologjike evolucionin administrativ dhe politik. Ky është trajektorja historike e organizimit të këtij territori në shekuj.
Përpara principatave kush banonte në këto troje?
THANO: Që nga mijëvjeçari i parë p.e.s., e gjithë kjo hapësirë gjeografike, nga Dalmatia e sotme, përmes gjithë trojeve, Kosovës, Maqedonisë perëndimore e deri në Epir, ishte e banuar nga fiset ilire. Këto fise kishin mbretëritë e tyre deri në shekujt e parë të erës sonë, kur u pushtuan dhe u integruan në Perandorinë Romake. Pas pushtimit romak, popullsia kaloi një proces të gjatë romanizimi, por në masë të madhe ruajti gjuhën.
Më vonë, me ndarjen e Perandorisë Romake, këto treva kaluan nën sundimin e Perandorisë Bizantine. Dyndjet sllave në Ballkan ndodhën në shekujt VI – IX. Për periudha të ndryshme kohore, sidomos gjatë shekujve XII–XIII, pjesë të këtyre trojeve ranë nën sundimin e Mbretërisë Serbe të Nemanjiçëve, fakt që shpjegon edhe praninë e manastireve mesjetare në Kosovë, apo shtrirjen e herëpashershme të kufijve.
Pas dobësimit të Bizantit dhe rënies së perandorive fqinje, nga hiri i tyre lindën pikërisht principatat feudale arbërore Kastriotët, Topiajt, Balshajt, etj. që përmendëm më lart.
Po kthehem te periudha e pavarësisë ku e lamë përpara se të hapja parantezën për historinë e mëparshme. Pas rënies së Perandorisë Osmane çfarë ndodhi me 4 vilajetet?
THANO: Pas rënies dhe shpërbërjes së Perandorisë Osmane, sidomos gjatë dhe pas Luftës së Parë Ballkanike më 1912, me katër vilajetet e dikurshme, Shkodër, Kosovë, Manastir, Janinë, ndodhi copëzimi territorial dhe ndarja e tyre mes shteteve fqinje ballkanike, ndërsa një pjesë e vogël formoi shtetin e pavarur shqiptar.
Ju thashë që kur Ismail Qemali shpalli Pavarësinë në Vlorë më 28 Nëntor 1912, pretendimi i qeverisë shqiptare ishte për të gjithë hapësirën e këtyre katër vilajeteve. Megjithatë, në atë moment terreni ishte pushtuar tashmë nga ushtritë e Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë, të cilat kishin zbatuar synimet e tyre të Luftës së Parë Ballkanike.
Në Konferencën e Ambasadoreve në Londër (1913), Fuqitë e Mëdha, Britania e Madhe, Franca, Rusia, Gjermania, Austro-Hungaria dhe Italia vendosën fatin e këtyre trojeve. Ata njohën një shtet shqiptar, por me kufij jashtëzakonisht të ngushtë (rreth 28,748 km²), i cili përfshinte vetëm një pjesë të vogël të Vilajetit të Shkodrës, një pjesë të atij të Janinës dhe pjesë të vogla të Shqipërisë së Mesme.
Si u ndanë katër vilajetet mes fqinjëve dhe shtetit të ri?
THANO: Vilajeti i Kosovës u nda kryesisht mes Serbisë që mori Kosovën aktuale, Sanxhakun dhe pjesën më të madhe të territorit dhe Malit të Zi që mori viset e Pejës, Gjakovës, Plavës e Gucisë. Ndërsa pjesa jugore Shkupi, Kumanova, Tetova i mbeti Serbisë/Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve dhe sot ndodhet në Maqedoninë e Veriut. Shqipëria e re nuk mori asnjë pëllëmbë nga ky vilajet, pavarësisht popullsisë shumicë shqiptare.
Vilajeti i Manastirit u copëtua pothuajse i gjithë. Qendra e tij Manastiri/Bitola dhe qytete si Ohri, Kërçova, Dibra dhe Struga kaluan nën sundimin e Serbisë (më vonë Jugosllavizëm), ndërsa pjesa jugore e vilajetit (Kastoria, Lëshani, etj.) kaloi te Greqia. Asnjë pjesë e këtij vilajeti nuk hyri brenda kufijve të Shqipërisë së vitit 1913.
Vilajeti i Janinës u nda mes dy shteteve. Pjesa jugore, vetë qyteti i Janinës, Çamëria, Preveza, Parga iu dha Greqisë, ndërsa pjesa veriore e këtij vilajeti Gjirokastra, Delvina, Saranda, Përmeti, Himara u përfshi brenda kufijve të shtetit të ri shqiptar.
Vilajeti i Shkodrës ishte i vetmi vilajet që pati fatin më “të mirë” gjeografikisht, pasi pjesa më e madhe e tij, Shkodra, Lezha, Mirdita hyri brenda shtetit shqiptar. Megjithatë, viset veriore dhe veriperëndimore të tij si Ulqini, Tivari, Podgorica iu dhanë Malit të Zi, kurse viset verilindore Krasniqi, Gashi u lanë jashtë kufijve.
Dmth nga rreth 75,000 – 90,000 km² sa ishte hapësira e katër vilajeteve të banuara kryesisht nga shqiptarë, shteti i ri shqiptar i pas vitit 1913 trashëgoi vetëm rreth një të tretën e këtij territori?
THANO: Po. Pjesa dërrmuese e popullsisë shqiptare dhe e trojeve të këtyre katër vilajeteve mbetën jashtë kufijve shtetërorë, duke u ndarë mes Serbisë, Jugosllavisë së ardhshme dhe Greqisë, fakt ky që shënoi fillimin e “Çështjes Shqiptare” dhe lëvizjeve irredentiste për dekada me radhë në Ballkan. Lufta e parë Ballkanike e kësaj periudhe pati gjithashtu ndikimin e saj të fortë.
Kur nisi kjo Luftë dhe çfarë ndodhi? Me sa kuptoj ne shqiptarët nuk ishim në anën e fituesve?
THANO: Lufta e Parë Ballkanike nisi më 8 tetor 1912 dhe përfaqëson një nga ngjarjet më tronditëse dhe me pasoja më afatgjata për historinë e Ballkanit dhe të shqiptarëve. Shënoi përleshjen e drejtpërdrejtë midis vendeve të Aleancës Ballkanike, kundër Perandorisë Osmane, me qëllim përfundimtar dëbimin e osmanëve nga Evropa dhe ndarjen e territoreve.
Kush u bë bashkë? Çfarë ishte Aleanca Ballkanike?
THANO: U bënë bashkë katër mbretëritë e Ballkanit, Serbia, Greqia, Mali i Zi dhe Bullgaria. Këto krijuan një aleancë ushtarako-politike gjatë vitit 1912, të nxitura edhe nga interesat e fuqive të mëdha, sidomos Rusisë. Ushtritë e tyre kaluan kufijtë osmanë në vjeshtën e vitit 1912. Për shkak të dobësisë së thellë ushtarake dhe administrative të Perandorisë Osmane, fronti osman u shemb brenda pak javësh.
Duke qenë se katër vilajetet Kosovë, Shkodër, Manastir, Janinë ishin pjesë e perandorisë, ato u shndërruan menjëherë në fushëbetejë. Ushtria serbe vërshoi në Kosovë, Maqedoni dhe depërtoi deri në Durrës. Ushtria malazeze rrethoi Shkodrën dhe pushtoi viset veriore. Ushtria greke marshoi drejt Maqedonisë jugore, Manastirit dhe Eparit/Çamërisë, duke hyrë edhe në Janinë.
Përballë rrezikut real se trojet shqiptare po copëzoheshin plotësisht, grupi i shqiptarëve të udhëhequr nga Ismail Qemali ndërmorën një hap urgjent. Ata thirrën Kuvendin Kombëtar dhe më 28 Nëntor 1912 shpallën Pavarësinë e Shqipërisë, duke krijuar qeverinë e parë të përkohshme.
Ishte vonë fatkeqësisht. Perandoria Osmane humbi pothuajse të gjitha zotërimet e saj në Evropë të quajtura “Rumelia”. Fitorja e aleatëve solli një gëzim të madh te fqinjët, por për shqiptarët solli fillimin e një tragjedie kombëtare. Ndonëse shteti shqiptar u njoh zyrtarisht në parim, Fuqitë e Mëdha lejuan që pjesa dërrmuese e trojeve ku zhvillohej lufta të mbeteshin të pushtuara dhe t’i kalonin Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë.
Po pse fqinjët Serbia, Greqia, Mali i Zi, Bullgaria kishin shtete të organizuara me ushtri të fuqishme, ndërsa Shqipëria jo?A nuk kishin qenë dhe ata të pushtuar nga osmanët?
THANO: Pyetja juaj prek thelbin e tragjedisë historike të shqiptarëve në vitin 1912. Arsyet pse u gjendëm në këtë pozicion të pafavorshëm ushtarakisht dhe politikisht lidhen me disa faktorë historikë. Shtetet fqinje kishin fituar autonominë ose pavarësinë e plotë nga Perandoria Osmane shumë kohë më parë se ne. Serbia dhe Greqia që në vitet 1830, Mali i Zi gjithashtu. Duke qenë shtete të mirëfillta sovrane, ata kishin pasur dekada të tëra kohë, buxhet dhe mundësi për të ndërtuar institucione moderne, ekonomi funksionale dhe mbi të gjitha ushtri të rregullta kombëtare të pajisura me armatim dhe të stërvitura.
Për ironi të historisë, shqiptarët ishin një nga popujt më të vjetër të Ballkanit, por për shkak të Islamizimit të një pjese të madhe të popullsisë gjatë sundimit osman, shqiptarët u trajtuan nga Stambolli si pjesë e shtyllës kurrizore të vetë Perandorisë Osmane. Shqiptarët nuk kishin një shtet të tyren të ndarë nga perandoria, por shërbenin masivisht në ushtrinë osmane, jepnin gjeneralë, vezirë dhe ushtarë. Kështu, energjia ushtarake e shqiptarëve ishte shpërndarë dhe konsumuar duke luftuar për interesat e Sulltanit nëpër katër anët e botës (në Jemen, në Siri, në Ballkan, etj.), dhe jo për të krijuar një ushtri kombëtare shqiptare.
Veç kësaj, për dallim nga serbët apo grekët, të cilët osmanët i lejuan gradualisht t’i shkëputnin krahinat e tyre përmes kryengritjeve të mbështetura nga fuqitë e huaja, Stambolli druhej më shumë nga shqiptarët. Nëse shqiptarët do të kishin krijuar një shtet të tyren dhe një ushtri të bashkuar brenda katër vilajeteve, kjo do të thoshte shembje përfundimtare e vetë trungut të Perandorisë Osmane në Evropë. Prandaj, përmes reformave të dhunshme të Tanzimatit dhe shtypjes së përgjakshme të kryengritjeve shqiptare të viteve 1910–1912, qeveria osmane bëri çmos të çarmatoste popullsinë shqiptare dhe të mos lejonte asnjë strukturë të organizuar ushtarake apo administrative vendase.
Po roli i Rilindjes? Nuk ndikoi?
THANO: Lëvizja Kombëtare erdhi vonë në aspektin ushtarak. Edhe pse Rilindja bëri mrekulli në fushën e arsimit, kulturës dhe politikës, me hapjen e shkollave, botimin e librave dhe krijimin e alfabetit), ajo vonoi në krijimin e një platforme të mirëfilltë ushtarake të fshehtë. Lëvizjet e armatosura të shqiptarëve siç ishin kryengritjet e mëdha të Kosovës dhe Malësisë ishin heroike, por funksiononin si çeta vullnetare tradicionale fisnore, dhe jo si një ushtri e rregullt me shtab të përgjithshëm dhe buxhet shtetëror.
Kur shpërtheu Lufta e Parë Ballkanike, Ismail Qemali dhe etërit e tjerë të kombit u ndodhën përballë një realiteti brutal: nuk kishin ushtri të rregullt për të ndalur ushtritë e armatosura të fqinjëve.
Për këtë arsye, arma e tyre e vetme nuk ishte forca ushtarake e çastit, por diplomacia ndërkombëtare. Me shpalljen e Pavarësisë në Vlorë dhe krijimin e një qeverie të ligjshme, ata lobuan te Fuqitë e Mëdha, veçanërisht Austro-Hungaria dhe Italia që kishin interesat e tyre kundër sllavëve dhe grekëve në detin Adriatik,.të ndërhynin dhe të vendosnin kufij politikë, për të mos lejuar që Shqipëria të fshihej plotësisht nga harta e botës.
Kur ishin shkëputur Greqia, Serbia, Mali Zi dhe Bulgaria nga Perandoria Osmane? Sa kohë përpara nesh?
THANO: Shtetet fqinje e fituan pavarësinë ose autonominë e tyre nga Perandoria Osmane përmes kryengritjeve të njëpasnjëshme dhe luftërave përgjatë shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX.
Data e shkëputjes së tyre nga perandoria ndodhi në faza, fillimisht përmes autonomisë dhe më pas me njohje të plotë ndërkombëtare si shtete të pavarura.
Pas Luftës Çlirimtare Greke (1821–1829), pavarësia e Greqisë u njoh zyrtarisht në parim nga Fuqitë e Mëdha me Traktatin e Konstandinopojës në vitin 1832. Greqia ishte e para nga fqinjët që krijoi shtetin e saj kombëtar modern, duke u shkëputur plotësisht nga sundimi osman (ndonëse territoret e saj u zgjeruan gradualisht dekadë pas dekade.
Serbia i nisi kryengritjet që në vitin 1804 (Kryengritja e Parë Serbe) dhe fitoi statusin e principatës autonome brenda Perandorisë Osmane në vitet 1830–1833. U njoh zyrtarisht ndërkombëtarisht si shtet plotësisht i pavarur që në Kongresin e Berlinit më 1878.
Mali i Zi ka pasur një shkallë të lartë autonomie tradicionale dhe qeverisjeje vendase (nën udhëheqjen e princ-ipeshkvinjve/vladikëve) për shkak të terrenit malor të papushtueshëm, duke e sfiduar vazhdimisht Stambollin. Pavarësia e tij formale dhe e plotë nga Perandoria Osmane u njoh gjithashtu zyrtarisht në Kongresin e Berlinit më 1878, ku iu shtuan edhe territore të reja si Podgorica, Tivari, etj.
Bullgaria, pas Luftës Ruso-Turke dhe Traktatit të San Stefanit, u krijua fillimisht si principatë autonome në vitin 1878. E shpalli pavarësinë e plotë zyrtare nga Perandoria Osmane më 5 tetor 1908, pak vite para shpërthimit të Luftës së Parë Ballkanike.
Pra këto shtete kishin pasur 40 deri në gati 90 vjet kohë për të ndërtuar ushtritë e tyre të rregullta, ekonomitë dhe aleancat ndërkombëtare. Shqiptarët e gjetën veten në vitin 1912 pa shtet, të çarmatosur dhe të kapur në befasi nga lëvizja e koordinuar e tyre.
Çfarë ndodhi me Shqipërinë pas shpalljes së pavarësisë në 1912?
THANO: Pas shpalljes së Pavarësisë më 28 Nëntor 1912, Shqipëria kaloi një nga periudhat më të vështira në historinë e saj. Për shkak të vendimeve të Fuqive të Mëdha dhe interesave të fqinjëve, shteti i ri u ndodh përballë rrezikut të shkatërrimit total.
Konferenca e Ambasadorëve në Londër 1913 pra fuqitë e Mëdha Britania, Franca, Rusia, Gjermania, Austro-Hungaria, Italia vendosën të njihnin në parim Shqipërinë si një principatë autonome/sovrane nën kontrollin e tyre, me ata kufij tejet të ngushtë (rreth 28,748 km². Nga ana tjetër qeveria e përkohshme e Ismail Qemalit në Vlorë u përball me mungesë totale buxheti, mungesë ushtrie të rregullt dhe kryengritje të brendshme, si rebelimi i Esat Pashë Toptanit apo kryengritjet pro-turke në Shqipërinë e Mesme.
Për të garantuar një lloj stabiliteti, Fuqitë e Mëdha caktuan një princ gjerman, William zu Wied (Princ Vidi), si kreun e shtetit shqiptar, Mbret i Shqipërisë. Ai erdhi në Durrës në mars të vitit 1914, por qeverisja e tij zgjati vetëm rreth gjashtë muaj. Për shkak të mungesës së përvojës me realitetin shqiptar, komploteve të fqinjëve dhe shpërthimit të rebelimeve të brendshme, Vidi u detyrua të largohej nga vendi në shtator të vitit 1914, pa dhënë as dorëheqje formale.
Më pas erdhi Lufta e Parë Botërore. Me shpërthimin e kësaj Lufte në verën e vitit 1914, Shqipëria u zhyt në anarki dhe u shndërrua në fushëbetejë të hapur të fuqive ndërluftuese. Vendi u pushtua nga ushtri të ndryshme të huaja. Italianët morën Vlorën dhe jugun, austro-hungarezët pushtuan pjesën më të madhe të veriut dhe qendrës, francezët hynë në Korçë, ku krijuan përkohësisht Republikën Autonome të Korçës, ndërsa serbët, malazezët dhe grekët gjithashtu kontrolluan territore të caktuara.
Shqipëria rrezikonte edhe njëherë seriozisht të mos ekzistonte më si entitet pas përfundimit të luftës, pasi traktatet sekrete si Pakti i Londrës i vitit 1915 parashikonin copëzimin e plotë të saj mes Italisë, Serbisë dhe Greqisë.
Kur Lufta e Parë Botërore mbaroi më 1918 dhe trupat e huaja mbetën në Shqipëri, shqiptarët organizuan rezistencën për të shpëtuar shtetin. Ndodhi Kongresi i Lushnjës në janar 1920, ku delegatë nga e gjithë Shqipëria u mblodhën për të refuzuar copëzimin e vendit, krijuan një qeveri të re me seli në Tiranë që u shpall kryeqytet dhe kërkuan largimin e huajve.
Populli i organizuar në çeta vullnetare, luftoi dhe dëboi me armë ushtrinë italiane nga qyteti i Vlorës, duke detyruar Italinë të njihte pavarësinë dhe integritetin territorial të Shqipërisë. Anëtarësimi në Lidhjen e Kombeve erdhi në 1920. Për herë të parë në histori, Shqipëria u pranua si anëtare me të drejta të plota në organizatën ndërkombëtare të kohës, duke siguruar njohjen zyrtare të kufijve të mbetur të saj.
Pra nga 1912 në 1920 kjo lloj rrëmuje. Kush qeverisi më pas?
THANO: Vitet 1920 u karakterizuan nga tensione politike mes forcave demokratike të udhëhequra nga Fan Noli gjatë Revolucionit të Qershorit 1924 dhe krahut konservator/nacionalist të udhëhequr nga Ahmet Zogu. Në 1925, Shqipëria u shpall Republikë me Zogun president, kurse në vitin 1928 u shpall Mbretëri dhe Ahmet Zogu u kurorëzua Mbret i Shqiptarëve (Zogu I).
Gjatë kësaj periudhe u hodhën themelet e disa institucioneve të para, megjithëse vendi mbeti i prapambetur ekonomikisht dhe nën ndikimin e fortë financiar e politik të Italisë fashiste. Epopeja e shtetit të ri u mbyll dhunshëm në prill të vitit 1939, kur Shqipëria u pushtua nga Italia fashiste e Benito Musolinit, duke hyrë në një tjetër kapitull të historisë së saj.
Më pas lufta e dytë botërore dhe komunizmi. E pas komunizmit kjo lloj demokracie që njohim sot. Dukemi vërtetë pa fat. Ti si e konsideron këtë histori të shqiptarëve që nga principatat e deri më sot?
THANO: Nëse do ta përmblidhja me një frazë të vetme, e konsideroj si një nga epopetë më dramatike, më stoike dhe njëkohësisht më frymëzuese të mbijetesës. Është një përplasje e vazhdueshme mes vullnetit për të qenë zot në trojet e veta dhe gërryerjes nga gjeopolitika. Nga njera anë qëndron gjenialiteti i qëndresës, fakti që ky popull arriti të ruante gjuhën, identitetin përmes shekujve të sundimit, copëzimeve brutale, dy luftërave botërore, izolimit të gjysmës së dytë të shekullit XX. Është dëshmi e një gjallese të jashtëzakonshme shpirtërore.
Nga ana tjetër qëndron fatura e rëndë e historisë, humbja e kohës. Një nga aspektet më kritike të kësaj historie është se, ndërsa shtetet fqinje patën fatin dhe mundësinë të shkëputeshin herët nga Perandoria Osmane që në gjysmën e parë dhe të dytë të shekullit XIX) për të ndërtuar shtete, ushtri, ekonomi dhe diplomaci moderne, shqiptarët e mbajtën peshën e perandorisë deri në sekondën e fundit të shembjes së saj.
Kjo bëri që Shqipëria të hynte në shekullin XX e rraskapitur, e prapambetur ekonomikisht, pa infrastrukturë dhe e rrethuar nga fqinjë armiqësorë. Kur e shikon këtë histori në tërësi, ajo që të lë pa fjalë, kjo ngritja gjithmonë nga hiri. Çfarë mbetet sot? Pavarësisht kufijve administrativë, fakti që shqiptarët flasin lirshëm, komunikojnë, ndërtojnë ura ekonomike, kulturore dhe politike në të gjithë Ballkanin Perëndimor dhe në diasporë, tregon se kjo nuk ka qenë një histori shuarjeje. Unë e shoh si një proces të gjatë dhe të vështirë emancipimi. Hidhërim për atë që u humb, por edhe respekt pafund për ata që luftuan, shkruajtën, u vranë, sakrifikuan që ne sot të vazhdojmë të ekzistojmë në hartën e botës.
Po cili është shkaku sipas teje i gjithë këtyre që kane pësuar shqiptarët? Ne vetë kemi faje?
THANO: Ahh, kush e ka fajin 🙂 Përgjigja ndahet domosdoshmërisht në dy anë. Faktorët e jashtëm gjeopolitikë dhe gabimet e brendshme fatale. Po, shqiptarët kanë pjesën e tyre të fajit, por ky faj duhet parë në kontekstin e kohës, të strukturës shoqërore dhe të rrethanave historike, e jo si një paaftësi e lindur.
Pavarësisht padrejtësive të jashtme, do të ishte e pandershme historikisht të thuhet se ishim vetëm viktima të pafajshme. Ishim të vonuar në ndërgjegjësimin kombëtar, kishim përçarje sipas rajoneve dhe fesë. Grekët dhe serbët kishin nisur lëvizjet e tyre çlirimtare që në fillim të shekullit XIX. Rilindja Kombëtare Shqiptare erdhi shumë vonë, në fund të shekullit XIX. Për shkak të ndarjes fetare dhe besnikërisë tradicionale ndaj krahinës apo fisit, që ishte më e fortë se besnikëria ndaj konceptit të “Atdheut”, e patëm shumë të vështirë të bashkoheshim nën një çati të vetme politike. Shumë prej elitës drejtuese preferuan të mbeteshin pjesë e strukturës osmane deri në momentin e fundit.
Në momentin kritik të vitit 1912, kur fqinjët kishin shtete funksionale, ushtri të rregullta dhe diplomaci të lidhur me kabinetet e Evropës, shumë nga udhëheqësit lokalë ose pashallarët e dikurshëm ishin më të interesuar për privilegjet e tyre personale apo krahinore sesa për krijimin e një shteti funksional. Konfliktet e brendshme,.si rebelimet e Esat Pashë Toptanit apo lëvizjet fanatike kundër-reformë e gërryen shtetin e sapolindur nga brenda.
Për shkak të politikave osmane që e lanë këtë zonë të izoluar dhe të prapambetur, mbi 80-90% e popullsisë ishte analfabete në fillim të shekullit XX. Një popull i varfër, i pashkolluar dhe i izoluar në malësi e fusha e pati shumë të vështirë të kuptonte mekanizmat e gjeopolitikës evropiane dhe të organizonte një rezistencë moderne shtetërore.
Nuk vuajtëm thjesht sepse ishim të pafat, por sepse u vonuam në kohën e historisë. Kjo vonesë pati një kosto tragjike. U pagua me tokë, me gjak dhe me ndarjen e kombit. Gabimin e vonesës në ndryshim fatkeqësisht e kemi përsëritur edhe më pas. Vazhdojmë ta bëjmë edhe sot.
Botuar në faqen Manifesti.al
