Prof. Dr. Hamit Boriçi
1.
Publicisti Jorgji Meksi, një ndër penat e shquara të brezit të fundit të Rilindjes sonë kombëtare, lindi në maj të vitit 1860 në Labovë të Madhe (Labova e Zhapës) në Komunën Odrie në rrethin e Gjirokastrës, fshat me histori të lashtë dhe tradita atdhetare, arsimore dhe kulturore. Lastar, pinjoll i trungut të familjes së madhe Meksi, Jorgji rrugëtoi në gjurmët e parardhësve të tij duke krijuar individualitetin e bërë emër në gazetari.
Mësimet fillore dhe të mesme i kreu në Janinë dhe studimet e larta në Athinë, në Fakultetin e Filozofisë”. Ende student ishte kur u bë i njohur me shkrimet e tij në gazetën më të madhe të Athinës, “Akropoli” që drejtohej nga Dekani i gazetarisë greke, Vllash Gavrilidhi”, po ashtu edhe në gazetën “Agon”, ku botoi disa artikuj për të drejtat kombëtare shqiptare. / Gazeta“Bashkimi i Kombit”, viti II, nr. 225, 24 shtator 1944, f. 3 /Ai, sidomos pas diplomimit, shkroi e botoi në disa gazeta të kryeqytetit grek për Shqipërinë dhe shqiptarët, duke treguar të vërtetësi për gjëndjen e zhvillimet në atdheun e tij.
Njohja në Athinë me veprimtarin iluminist, arbëreshin e GreqisëAnastas Kullurioti, luftëtar i pareshtur për çështjen kombëtare deri në fund të jetës, ndikoi shumë në vetëdijësimin e përkushtimin e Jorgjit në publicistikë me orientim e frymëzim kombëtar.
Student nëntëmbëdhjetvjeçar ishte Jorgji kur Anastas Kullurioti botoi në zemër të Athinës të përkohshmen “I foni this Alvanias” (“Zëri i Shqipërisë”, 1879-1980). ku me pseudonime të ndryshme publikoi disa shkrime me përmbajtje kombëtare shqiptare.
Kështu vazhdoi edhe në kohët pas “Zëri i Shqipërisë”. I frymëzuar nga Kullurioti dhe me ndjesi patriotike, i ushqyer që në fëmijëri në familje dhe i rrethuar nga bashkatdhetarët në “Zosimea” në Janinë, Jorgji shfrytëzoi rastet për të nëntekstuar ide dhe mendime për çështjen dhe të drejtat e Shqipërisë e të shqiptarëve. Ai gjeti shteg botimi edhe për artikuj si ai me titull ’’Deri kur ne shqiptarët duhet t’u shërbejmë grekëve’’. Ishte ky artikull që u bë shkak që autori të detyrohej të arratisej nga Greqia. Autoritetet zyrtare të Athinës, të shqetësuar reaguan egërsisht. Përveç kritikave të ashpëra, shovinistë të tërbuarorganizuan një provokim të dhunshëm fizik, i zunë pritë Jorgjit dhe e qëluan me thikë, duke e kërcnuar me jetë. (Shënim: Jorgji Meksi “ishte dënuar me vdekje nga gjykata e Janinës “për shkak se përpiqej dhe dëshironte të lirë vendin e vet” -Gazeta “Bashkimi i Kombit”, viti II, nr. 225, 24 shtator 1944, f. 3).Prandaj u detyrua të “arratisej” nga Greqia.
2.
Pasatij incidenti,me interesimin dhe përkrahjen e Anastas Kulluriotit me disa arvanitas, Jorgji Meksi shkoi në Rumani, ku shpejt u përfshi në lëvizjen kombëtare të komunitetit shqiptar të Bukureshtitdhe u muar me gazetari. (Shih gazetën “Drita”, Tiranë, 21 maj 1972 /
Në artikullin “Gazetaria dhe përpjekja shqiptare në Rumani” shkruante “…kur vajta për herë të parë në Rumani (1888) rronte akoma Jani Vreto, NikollaNaço shpallte “Shqiptari-n”, ku shkruhej, me hov patriotik dhe me guxim”. ( Gazeta “Shqipëria e re”, Konstancë, 28 nëntor 1930)
Në fillim u aktivizua nëtë përkohshmen e Nikolla Naços,“Sqipetari”, që, nga viti i dytë do të dilte me emrin “Shqiptari”. Edhe gjatë dy vjetëve që studioi në Paris për shkenca politike, i ngarkuar nga Nikolla Naço Jorgji do të kryente detyrën e korrespondentit të revistës “Shqiptari” të Bukureshtit.
Tre muaj pas 25 marsit 1897 kur në Bruksel Faik Konica promovonte revistën “Albania” ( 1897- 1909), në Bukuresht doli në qarkullim e përjavshmja “Shqipëria” (1897 – 1899), ku Jorgji Meksi dha një kontribut të shumëvlertë që në themelimin e saj. Në katër faqet e asaj të përkohshmeje,që dilte në gjuhët shqip, rumanisht, frëngjisht dhe greqisht “ u shpallën qartë qëllimet e lëvizjes kombëtare. Fletorja “botohej nga një komitet i Shoqërisë Dituria, vazhduese e Shoqërisë Drita, e kryesuar nga Visar Dodani dhe Jorgji Meksi”. /Robert Elsie – Histori e letërsisë shqiptare-, Tiranë-Pejë 1997, f. 226/
Që në numrin përurues Jorgji Meksi, me pseudonimin “Gjika” botoinë gjuhën greke artikullin “Studim i shkurtër rreth çështjes shqiptare”. Në të shprehet optimist:“ “Agimi i një gjëndjeje të re po lind për kombin shqiptar. Ëndërrat e stërjyshërve tanë, dëshirat e thella të atyre që kanë dashur atdheun dhe janë sakrifikuar për të, drithërimat e shenjta të breznive të kaluara, dëshirate kombit që çdo ditë merr formë dhe po bëhet më e qartëme qellim që të njohë më mirë vetveten dhe të fitojë ndërgjegjen kombëtare”. /Gazeta “Shqipëria”, Bukuresht, , nr. 1-2, 10 maj 1897/
Arbëreshi i Italisë, Gaetano Petrota duke njoftuar për këtë përkohshme theksonte se ajo drejtohej “ nga Jorgji Meksi, veteran, Nestor i gazetarisë shqiptare”,,,”ku botoi mjaft artikuj për gjuhën shqipe, për arsimin dhe politikën. (Shih: Gaetano Petrotta: “Popolo, Lingua albanese”, Palermo, l932, f. 4ll ).
Në Bukuresht Jorgji Meksi bashkëpunonte edhe me të përkohshme të tjera, si “Yll’ i Shkjiperisë” (1898-1899) / E përmujashmja politike, shoqërore, letare, kulturore,etj.,“L’Etoile albanaise”, “Organ i interesave shqiptare” në gjuhët shqip, greqisht e frëngjisht, drejtuar nga avokati Demetrius Ilo. (Shih: Palok Daka – Bibliografi retrospective e shtypit periodic shqiptar e mbi Shqipërinë e viteve 1848-1944 – Revista “Studime hisgtorike”, Tiranë 1971, nr.3, f. 153 ).
Ai, në një nga artikujt e tij, botuar në gazeten ‘’ Ylli i Shqipërisë’’,“ankohej”: “Ndë dhe të huaj tek jemi, armë e stoli që me to shqiptari ndë dhe të huaj rron gjithmonë, nuk kemi; nuk na mbetet veçse kalemi në dorë…’’. (Shënim: Në revistën ‘’ Ylli i Shqiperisë’’ shkrimet i botonte me pseudonimin “Odria”, emër i një mali në Labovë).
Një ndër gazetat kombëtare ishte edhe e përdyjavshmja “Atdheu”, që e botonte Jani Mihal Lehova me moto “Mpron të drejtat e Kombit Shqiptar” në Konstancë të Rumanisë deri në numrin 36, për ta vijuar nga numri 37 në qytetin Durrës (Shqipëri) si “Organ kombëtar”.
Për guximin dhe mendimet e tij demokratike e përparimtare ai u ndoq dhe u persekutua nga shovinistë ballkanas edhe nga qeveritarët rumunë, por nuk e ndryshoi rrugën. Sfidat i përballoi me stoicizëm. Në një polemikë me revistën e Budapestit ’’Revue d’ Orient’’, e cila, në pasqyrimin e ngjarjeve në Ballkan gjatë viteve 1895-1914, theksonte se lëvizja kombëtare shqiptare nuk kishte ndonjë vlerë, pasi shumica e popullsisë shqiptare ishte e besimit mysliman dhe, si të tillë, besnike ndaj Turqisë. Jorgji Meksi u përgjigjet: Jo, zotrinj të Budapestit! Lëvizja shqiptare nuk përfshinë vetëm shqiptarët ortodoksë e katolikë, por edhe myslimanët shqiptarë. Ata , para së gjithash, janë shqiptarë.’’.
3.
Me dëshirë për të dhënë kontribut për atdheun, në vitin 1913 kthehet në Shqipëri. Ndalesa e parë e tij ishte Labova, asokohe e okupuar nga ushtria greke që nuk e lejoi të qëndonte në fshatlindje. Komanda e ushtrisë greke, e përqëndruar në Labovën e Madhe, urdhëroi dëbimin e Jorgji Meksit.
U vendos në qytetin e Gjirokastrës, ku para dhe pas Luftës së Parë Ballkanike (1913-1914) deri në pushtimin e Shqipërisë nga Italia fashiste vazhdoi të ushtrojë gazetarinë.
Me përkushtim punoi në gazetën “Drita” të Veli Hashorvës, me gazetën “Labëria”, që, më pas doli me titullin “Idea kombëtare”/ Botohet në vazhdim të fletores “Labëria” (Palok Daka – Revista ”Studime historike”, Tiranë, 1972, f. 222 ).dhe, nga numri 209 më 6 prill 1925 mori emrin “Demokratia” (1925-1939).
Gazetari veteran Nako Bezhani shkruante: “Në dekadën e dytë dhe të tretë të këtij shekulli (Shek. XIX), Jorgji Meksi u muar disa vjet me rradhë drejtor përgjegjës i gazetës “Demokratia” dhe ka mbajtur rubrika të përhershme siç ishin “Shënime shoqërore” dhe “Buletini politik”. /Revista “Tribuna e gazetarit” , Tiranë. 1972, nr. 3 (48), f. 32/
Saktësojmë: Jorgji Meksi drejtimin e të përkohshmes e ka marrë më 1 janar 1937 (Revista “Studime historike”, Tiranë,1972, nr. 2, f. 222) dhe “deri në fund këtë gazetë e redaktoi vetë Meksi”. /Robert Elsie – Histori e letërsisë shqiptare- Tiranë- Pejë, 1997. f. 227 /.
Jorgji Meksi, pas 7 prillit 1939 vendosi të tërhiqej nga gazetaria. “Kërkesës së kolonelit Italian Di Fucio për çeljen e një gazete, Jorgji iu përgjigj:“Gazetë më nuk nxjerr”. ( Gazeta “Bashkimi kombëtar”, Tiranë, 24 e 26 shtator 1944, f. 3)Zyrtari ushtarak e kërcënoi dhe e detyroi të punonte në gazetën politike “Epoka e Re” me pronar Halil Tuqin. “por Meksi nuk shkroi asgjë që të prekte nderin dhe patriotizmin e tij” /Gazeta “Bashkimi kombëtar”, Tiranë, 24 e 26 shtator 1944, f. 3/
4.
Jorgji Meksi, ndonëse në rininë e tij studioi e jetoi në mërgim, punoi pareshtur për Shqipërinë. Formimi si mendimtar e publicist, individualiteti krijues dhe pasioni i tij mishërohen në përkushtimin ndaj atdheut. Kredoja e shkrimeve të tij ishte çështja kombëtare, evokimi i historisë, i traditave të popullit dhe nxjerrja në pah e vlerave të gjuhës shqipe.
Me formimin e tij poliedrik, me thjeshtësinë e njeriut fisnik, ishte i gatshëm për të nxitur e përkrahur talentet e reja, duke u hapur shtigje sinë rastin e shkrimtarit Petro Marko, i cili me përnderim deklaronte: Unë i jam shumë mirënjohës Jorgji Meksit që, më inkurajoi të ecja në udhën e shkronjave.
Ai vlerësohej, jo vetëm si mjeshtër i fjalës së shkruar, por edhe si mësues i gazetarëve të rinj. Dhesi i tillë, në vitin 1937 shpallet “dekan i gazetarisë” me shpërblim mujor e prej l00 frang ar. Ndaj për të thuhej se ishte “ Një nga djemtë e saj fatoshë, me dituri dhe me karakter, që mban sot në gji nëna jonë Shqipëri është George Meksi”. / .Gazeta “The truth” (“E vërteta”), S. Louis ShBA, 13 qershor 1921 /
Shquhej si analist objektiv i dukurive e fakteve si dhe interpretues realist i zhvillimeve politike e shoqërore, pasi kishte edhe pena “ që i thurnin hosanara regjimit.Visarion Dodani në një letër i shkruante: “Gjorgjo vëllaçko, ke logjikë mjaft, puno me tërë fuqitë me shokët e tu, në mos mund ti, se je fukara, fol atje me gojën, me mendjen e begaçme, ta baresin të tjerët, bëje detyrën si apostujt e varfër”. (Letër nga Gjeneva, 3 janar 1919 )
Jorgji Meksi në rrugën e gjatë të jetës 82-vjeçare dhe të veprimtarisë së tij ka pasur edhe ndonjë paqartësi e inkonsekuencë, por në tërëesi është treguar siç i pëlqente të shprehej justus et tenax (idrejte dhe këmbëngulës), tipare këto që e karakterizuan tërë jetën dhe që gjejnë shprehje në veprën e tij publicistike.
Jorgji Meksi ishte një atdhetar, demokrat përparimtar, që mbeti një qytetar i thjeshtë deri ne fund te jetës së tij. Veprimtaria e tij gazetareske është një kontribut e trashëgimi e vlertë në historinë e publicistikës shqiptare. Ndërsa për Gjirokastrën e viteve ’30 të Shek. XX ishte një nga figurat më të shquara dhe të admiruara.
Ai bëri një jetë të thjeshtë, tejet modeste e të varfër. Tregonin se ndonjëherë kalonte deri në asketizëm. Dhe i varfër vdiq më 26 janar 1942 në një haur të Gjirokastrës, “në një shtëpi në Sokakun e të Marrëve, banesë pa portë e pa kanata”.
