Si e humbi Biden, Ballkanin! Analiza e FP: “Deri në çfarë mase Shqipëria është pjesë e kësaj trioje?”

Nga Jasmin Mujanović

Nga parashikimet e panumërta në lidhje me ndikimet e pushtimit të Ukrainës nga Rusia në shkurt të vitit 2022, një nga më të përmendurat ishte Ballkani Perëndimor – kufiri tjetër i rëndësishëm gjeopolitik i Europës. U parashikua se kjo luftë do të i jepte fund njëherë e përgjithmonë iluzioneve të Perëndimit për t’u përshtatur me regjimet autoritare dhe shoviniste.

Në Sarajevë, Prishtinë dhe Podgoricë, pritej që Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian, më në fund, do ta shihnin se regjimi i Aleksandër Vuçiçit në Serbi është një satelit i Kremlinit, i cili mbjell përçarje përmes një rrjeti përfaqësuesish rajonalë me qëllim zgjerimin e makinacioneve të veta gati perandorake dhe i cili, në bashkërendim me Moskën, bllokon aspiratat për anëtarësim në NATO dhe BE të Bosnjë-Hercegovinës, Kosovës dhe Malit të Zi. Dhe, si rezultat, më në fund Beogradi do përballej me pasojat.

Nuk ndodhi kështu.

Në fakt, gjatë vitit të kaluar, Shtetet e Bashkuara janë angazhuar më thellësisht në mbështetje të presidentit thuajse autokrat të Serbisë, madje më shumë se BE-ja. Në të njëjtën kohë, kanë riorientuar qëndrimet e veta ndaj rajonit duke vendosur në qendër prioritetet e politikës së jashtme të Beogradit.

Në lidhje me Ukrainën, administrata Biden insiston mbi parimin “asgjë për Ukrainën, pa Ukrainën” – që do të thotë se ukrainasit duhet të përfshihen në secilën dhe të gjitha negociatat që lidhen me luftën atje – duke shfaqur kështu një tregues të agjendës pro-demokratike të presidentit amerikan. Por asgjë prej parimeve që po përdoren për Ukrainën, nuk po zbatohet në Ballkanin Perëndimor.

Ambasadorët e SHBA-ve në Sarajevë dhe Beograd takohen me Vuçiç për të diskutuar veprimet e presidentit serb Milorad Dodik në Bosnje. Kjo bëhet duke pretenduar “rëndësinë e mbështetjes së sovranitetit, integritetit territorial, karakterit multietnik dhe institucioneve funksionale të nivelit shtetëror [të Bosnjës]”.

Por pa praninë e një zyrtari të vetëm boshnjak!

Njëherazi, si për të kënaqur mediat famëkeqe të regjimit serb, ambasadori i SHBA-së në Serbi, Christopher Hill, ka kritikuar në mënyrë të përsëritur publikisht qeverinë e Kosovës për atë që ai pretendon se është “dështim i saj për t’iu përmbajtur Marrëveshjes së Brukselit të vitit 2013″, e cila synonte krijimin e një rrugë drejt njohjes reciproke dhe normalizimit të marrëdhënieve diplomatike midis dy shteteve.

Por ndërsa ka vënë në shënjestër Kosovën, Hill nuk shprehet fort në lidhje me refuzimin e Serbisë për të vënë në jetë dispozitat thelbësore të po kësaj marrëveshjeje (dhe disa të tjerave që pasuan).

Madje, Beogradi është kaq jo-transigjent në lidhje me Kosovën, saqë në marrëveshjen e fundit të Ohrit, e ndërmjetësuar nga Bashkimi Europian për të (ri)filluar procesin e normalizimit, Vuçiç refuzoi edhe ta nënshkruante dokumentin. Në vend të kësaj, ai deklaroi se kishte rënë dakord verbalisht me të (!) por më pas, brenda disa orësh, bëri të qartë se nuk kishte ndërmend të respektonte asnjë aspekt të dokumentit.

Ndërkohë, në Mal të Zi, Shtetet e Bashkuara së bashku me Serbinë sillen si padroni kryesor i huaj. Atje po mbështetet një koalicion i pazakontë ‘reformatorësh’ të pretenduar, anëtarët më të rëndësishëm të të cilit, janë një bllok partish nacionaliste dhe klerikaliste serbe, të cilat edhe Uashingtoni i njeh si të lidhura drejtpërdrejt me Rusinë.

Presidenti i ardhshëm i vendit, Jakov Milatoviç, shfaqet si person i moderuar pro-evropian dhe partia e tij e sapoformuar “Evropa Tani” pritet se do të dominojë në zgjedhjet e ardhshme parlamentare në qershor. Por Milatoviç ka shërbyer më parë si ministër i Zhvillimit Ekonomik në kabinetin jetëshkurtër të Zdravko Krivokapiç, një nacionalist serb i thekur, me lidhje të ngushta me Beogradin edhe me Moskën.

Kur qeveria e Krivokapiç u rrëzua në vitin 2022, Milatoviç u zëvendësua. Fushata e tij e mëvonshme presidenciale u mbështet nga mbarë institucionet nacionaliste serbe në Mal të Zi, madje edhe nga kriminelë serbë të dënuar të luftës, si Vojisllav Sheshel.

Kur mbështetësit e tij festuan fitoren, ata e bënë këtë me një shumicë flamujsh serbë dhe me himne kundër Kosovës.

Pse u gjend Uashingtoni në të njëjtën linjë me Beogradin aty? Nuk është e vështirë të shpjegohet, por është politikë krejtësisht e kundërt me qëndrimin e administratës Biden ndaj Ukrainës.

Pas pushtimit të Ukrainës nga Rusia, administrata Biden pranoi me të drejtë, se situata e përgjithshme politike dhe e sigurisë në Ballkanin Perëndimor ishte bërë e paqëndrueshme. Bosnja, Kosova dhe Mali i Zi ishin pikat më të mundshme të konfliktit, të cilat mund të ndizeshin lehtësisht nga Moska për të krijuar një front të dytë në Europë – ndoshta jo në kuptimin e mirëfilltë, por padyshim në atë politik.

Për këtë arsye, ishte në interesin e Shteteve të Bashkuara ta mbyllnin çështjen e Ballkanit Perëndimor pasi për dy dekada ia kishin lënë administrimin e rajonit kryesisht Brukselit dhe kishin marrë rezultate të tmerrshme. Për t’ia arritur kësaj, sipas të dhënave publike, DASH i administratës Biden ka arritur në përfundimin se ka nevojë për partnerë që mund të përmbushin premtimet e tyre.

Në Ballkanin Perëndimor, kjo përgjithësisht do të thotë t’i besosh regjimeve më pak pluraliste në rajon. Majda Ruge, politolog në Këshillin Evropian për Marrëdhëniet me Jashtë, vëren:

“Qeveritë perëndimore gjithnjë e trajtojnë Beogradin si lojtar të domosdoshëm në çështjet kryesore me të cilat përballet Ballkani Perëndimor. Cilado qoftë çështja, presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiç, është personi i parë që ata thërrasin. Një pjesë e kësaj është e kuptueshme: pushteti në Serbi është i përqendruar tek Vuçiç, i cili ka pushtet të konsiderueshëm”.

Kjo, gjithashtu, do të thotë mospërfillje të Sarajevës, Prishtinës dhe Podgoricës, pavarësisht se të treja janë dukshëm properëndimorë në orientim dhe Mali i Zi është një vend anëtar i NATO-s. Shkak për këtë është politika e brendshme shumë e ndarë e të tre shteteve, kryesisht prej ndërhyrjes direkte të fuqive të jashtme: së pari, Serbisë, por edhe prej Kroacisë, të paktën në rastin e Bosnjës.

Me sa duket, administrata e Biden beson se paqja në Ballkan arrihet përmes përqendrimit mbi interesave të të fortëve para të dobtëve, pra fokusim tek interesat e atyre që kanë më shumë gjasa të destabilizojnë, para atyre që duan të mbrohen.

Është lloji i llogaritjeve realpolitike që ka dhënë formë politikës së SHBA-së në rajone të paqëndrueshme ndër dekada. Është ajo që Uashingtoni është përpjekur të bëjë me Pakistanin, Egjiptin, Arabinë Saudite, e madje edhe me Rusinë, vite më parë. Përfundimet flasin vetë.

Daniel Serwer, ish-diplomat amerikan dhe studiues i politikës së jashtme, theksoi muajin e kaluar se “analiza bazë” e atyre që i shtyjnë këto politika përpara “është e gabuar”. Ai shton:

“Ata mbështeten te Serbia si shteti kryesor në rajon për të sjellë stabilitet, në bashkëpunim me Kroacinë dhe Shqipërinë. Por Serbia është një fuqi revizioniste. Ajo dëshiron të qeverisë të gjithë serbët në rajon. Kroacia dhe Shqipëria kanë ambicie më të vogla, por në të njëjtin drejtim: të kontrollojnë bashkatdhetarët e tyre në Bosnjën dhe Kosovën fqinje”.

Deri në çfarë mase Shqipëria është pjesë e kësaj trioje është e diskutueshme, por disa vëzhgues të sprovuar e kanë vënë në dukje peshën e Serbisë dhe Kroacisë në këtë skemë.

Megjithatë, problemi i vërtetë është se edhe nëse administrata Biden do t’i rishikonte politikat e saj, është e paqartë nëse kjo do të ndryshonte diçka në këtë moment. Vendimet e gabuara të presidentit amerikan Joe Biden në rajon kanë pasur aq pasoja saqë ai mund të mos jetë më në gjendje të shpëtojë reputacionin e tij në mesin e komuniteteve më të prekura prej tyre. Për më tepër, ata janë edhe popujt më pro-amerikanë në rajon.

Kjo vlen veçanërisht në rastin e Bosnjes, ku roli autoritar i Uashingtonit në mashtrimin e pacipë, joliberal dhe partizan të Zyrës së Përfaqësuesit të Lartë në emër të nacionalistëve kroat HDZ BiH dhe partnerëve të tij në SNSD-në e separatistit Dodik, ka reduktuar besimin në Shtetet e Bashkuara, në nivelet e pasluftës.

Megjithatë, në dukje, as Shtëpia e Bardhë dhe as Departamenti i Shtetit nuk janë shqetësuar prej kësaj. Më 27 prill, Shtetet e Bashkuara mbështetën sërish një raund të dytë të ndryshimeve kushtetuese të dyshimta në tërësinë e Federatës së Bosnjës pasi ndryshimet fillestare të Përfaqësuesit të Lartë Christian Schmidt të datës 2 tetor 2022 dështuan.

Për ndryshimet u vendos vetëm disa minuta pasi qendrat e votimit për zgjedhjet e përgjithshme të vendit të cilat nuk prodhuan rezultatin e dëshiruar prej tyre (një qeveri e dominuar nga HDZ BiH) ishin mbyllur.

Çdo pretendim për të punuar për të realizuar reforma të qëndrueshme, demokratike, liberale në Bosnje dhe kushtetutën e saj të hartuar nga SHBA, është zhdukur. Uashingtoni, tashmë, po vepron thjesht në interes të angazhimeve të tij ndaj Beogradit dhe Zagrebit dhe, si rrjedhojë, për interesat politike të përfaqësuesve të tyre në Bosnje dhe në rajon.

Nëse ekipi i Biden do detyrohet një moment të pendohet për qëndrimet e tij ndaj Ballkanit, kjo do të lidhej me realitetet elektorale të SHBA-së. Xhepat e vegjël por elektoralisht të rëndësishëm të amerikano- boshnjakëve, për shembull, në shtetet e luhatura si Georgia, Michigan, North Carolina dhe Arizona, ndër të tjera, janë të mjaftueshme për t’ia dorëzuar zgjedhjet e ardhshme presidenciale në SHBA kandidadit republikan.

Që nga viti 2015, për shembull, rreth 10,000 boshnjakë jetonin në shtetin amerikan të Georgia, të cilin Biden e fitoi me më pak se 12,000 vota në vitin 2020. Ka një numër të afërt boshnjakësh në North Carolina. Në Michigan, i cili, gjithashtu, pak a shumë të njëjtin numër amerikano boshnjakësh në shtet, guvernatori e shpalli 1 Marsin si “Ditën e Boshnjakëve të Amerikës”. Vetëm qyteti i Phoenix, Arizona, pranoi rreth 7,000 refugjatë boshnjakë gjatë viteve 1990 dhe fillimin e viteve 2000, dhe që atëherë komuniteti është rritur ndjeshëm.

Të gjitha këto shifra i shtohen rreth 50,000 deri në 70,000 boshnjako-amerikanëve që jetojnë vetëm në zonën më të madhe të St. Louis në shtetin e Missouri, ku do ketë një betejë të pritshme elektorale.

Republikanët nuk kanë gjasa të përmbushin interesat thelbësore të këtyre votuesve në lidhje me prioritetet e tyre rajonale (pavarësisht përfaqësuesve të zëshëmë të komunitetit si Ann Wagner në Missouri). Por duke folur me drejtuesit e komunitetit boshnjako-amerikan në të gjithë vendin, ndihet hapur zhgënjimi me kthesën e Bidenit ndaj Bosnjës dhe Ballkanit.

Boshnjakët nuk kanë nevojë të votojnë republikanët për të pakësuar shanset e Biden për rizgjedhje. Mjafton që ata të mos votojnë. Megjithatë, ky nuk do të ishte ngushëllim i madh për atë popullsi në rajon që janë lënë në mëshirën e qeverive nacionaliste në Serbi dhe Kroaci.

Si shpeshherë më parë në Ballkanin Perëndimor, premtimet e mëdha ideologjike të epokës sonë – në këtë rast, shpresa e një angazhimi kategorik, normativ të Perëndimit për mbrojtjen e demokracisë dhe të drejtën e kombeve të vogla për të qenë të lirë – janë kthyer në pluhur.

Duhet të udhëtosh më pak se 1.000 milje në jugperëndim të Bucha, Ukrainë, për të gjetur një SHBA krejt tjetër, që lëvizin ndryshe dhe përballen fort me përfaqësuesit e njohur rusë, mes një stabiliteti të cekët dhe mizor.

——

Ky artikull i Foreign Policy u përkthye për DITA nga Edona Llukaçaj. Autori Jasmin Mujanović është politolog i specializuar për Europën Juglindore. Ai është autor i librit “Hunger and Fury: The Crisis of Democracy in the Balkans (Uri dhe Tërbim: Kriza me Demokracinë në Balkan)