Me rreze X dhe inteligjencë artificiale, studiuesit po lexojnë libra që do të thërrmoheshin po t’i hapje me dorë. Mes fjalëve të shpëtuara nga biblioteka e Herkulanit është edhe një pyetje e lashtë për kënaqësitë e përditshme.
Ç’lidhje kanë muzika, ngjyra e purpurt dhe shija e kaperëve?
Për një filozof të lashtësisë, të tria ia vlente të përmendeshin në një arsyetim për kënaqësinë.
Ai pyeste, ndër të tjera, nëse e shijojmë më shumë diçka ngaqë na bie rrallë ta kemi.
Për afro dy mijë vjet, fjalët e tij mbetën të mbyllura brenda një rrotulle papirusi, të zezë si qymyri.
Sot mund ta ndjekim sërish fillin e atij mendimi. Rrotulla është ende e mbështjellë.
Në vitin 79 të erës sonë, shpërthimi i Vezuvit varrosi Herkulanin, qytetin romak në brigjet e Gjirit të Napolit.
Në një vilë që sot njihet si Vila e Papiruseve, nxehtësia e jashtëzakonshme karbonizoi rrotullat e një biblioteke të tërë. Kur gërmimet i nxorën në dritë më 1752, ato u ngjanin copave të drurit të djegur.
Për breza të tërë studiuesish, vështirësia fillonte që te gjesti më i zakonshëm i lexuesit.
Për të mbërritur te rreshti i parë duhej ngritur një shtresë papirusi aq e brishtë, sa bashkë me të mund të shkërmoqeshin edhe shkronjat, saktësohet në “National Endowment for the Humanities”.

Zgjidhja erdhi kur studiuesit mësuan ta hapnin papirusin në ekran.
Tomografia me rreze X jep një pamje tredimensionale të brendësisë së rrotullës.
Në atë imazh, studiuesit ndjekin kthesat e një flete mes shtresave të ngjeshura dhe e shpalosin atë në mënyrë digjitale. Pastaj hyn në punë inteligjenca artificiale, e stërvitur të dallojë në skanime gjurmët tepër të zbehta të bojës.
Aty ku në ekran fillojnë të shquhen shkronjat, specialistët e papiruseve mund të lexojnë greqishten e lashtë, të lidhin fjalët dhe të gjykojnë se ç’kuptim ka një fjali edhe kur një pjesë e saj mungon, citohet te nature.com.
Në shkurt të vitit 2024, nisma ndërkombëtare “Vesuvius Challenge” bëri publike pasazhet e para të gjata të lexuara me këtë metodë.

Një ekip të rinjsh kishte arritur të nxirrte në dritë më shumë se 2 000 shkronja greke, të shpërndara në 15 kolona.
Pikërisht aty u gjetën vargjet e arsyetimit për shqisat dhe kënaqësinë. Vepra i atribuohet paraprakisht Filodemit të Gadarës, filozof i traditës epikuriane.
Mes rreshtave të dëmtuar shquhet ende mënyra se si autori e afronte lexuesin me një ide filozofike, duke e ftuar të kujtonte diçka që e kishte dëgjuar, parë apo shijuar vetë.
Më 25 qershor 2026, në Napoli, studiuesit njoftuan një tjetër arritje.
Për herë të parë kishin shpalosur digjitalisht, nga njëri skaj në tjetrin, të gjithë pjesën e ruajtur të një rrotulle tjetër të Herkulanit.
Papirusi, i shënuar në katalog me numrin PHerc. 1667, shtrihet në afro një metër e gjysmë dhe përmban 20 kolona të një teksti grek mbi etikën. Pas leximit të pasazheve të veçuara, studiuesit tani mund të ndjekin zhvillimin e një argumenti përgjatë gjithë dorëshkrimit të mbijetuar.
E megjithatë, nga gjithë kjo histori, të mbetet në mendje ai hollësim i vogël, shija e kaperëve.

Një njeri që jetoi para se Vezuvi të mbulonte qytetin e tij mendoi se lexuesi do ta kuptonte më mirë po t’i kujtonte një shije të njohur.
Afro dy mijë vjet më vonë, ende mund ta kuptojmë ç’kishte parasysh.
j.l./ dita
