Superfuqia nën presion

Nga Brahma Chellaney

Modeli i “kostos asimetrike” – ku një luftë e nisur nga SHBA-ja përfundon duke i kushtuar palës tjetër shumë më tepër – ka qenë vendimtar për të mbajtur gjallë iluzionin e pathyeshmërisë amerikane dhe për të kufizuar kundërshtimin politik të brendshëm ndaj ndërhyrjeve ushtarake të SHBA-së. Tani, Irani e ka prishur këtë model.

Në një fjalim të gjatë dhe të paqartë drejtuar popullit amerikan më 1 prill, presidenti i SHBA-së Donald Trump pretendoi se lufta e SHBA-së kundër Iranit ka qenë një sukses, duke u zotuar se do ta “përfundojë punën … shumë shpejt”. Kjo ishte një deklaratë në konflikt të qartë me faktet. Trump vazhdon ta paraqesë Iranin si një tjetër kundërshtar të vogël të SHBA-së, që mund të përballojë vetëm ndëshkime, të reagojë lokalisht dhe në fund të dorëzohet nën presion të vazhdueshëm ushtarak dhe ekonomik. Në të vërtetë, Irani ka sfiduar modelin mbi të cilin është mbështetur prej kohësh ndërhyrja amerikane.

Prej shumë vitesh, SHBA-ja ka besuar se mund të zhvillojë luftëra jashtë territorit të saj pa u ekspozuar ndaj rrezikut të kundërpërgjigjeve serioze. Kjo është bërë e mundur përmes përzgjedhjes së kujdesshme të objektivave – si Grenada, Panamaja, Iraku, Libia dhe madje Venezuela – të cilat nuk kishin kapacitetin për të shkaktuar kosto të rëndësishme përtej kufijve të tyre, për shembull duke goditur asetet amerikane ose aleatët e SHBA-së në mënyrë të vazhdueshme apo domethënëse. Edhe kur kryengritjet dobësuan forcat amerikane, si në Vietnam dhe Afganistan, konfliktet mbetën të kufizuara gjeografikisht.

Ky model i “kostos asimetrike” – një luftë që e nis SHBA-ja në fund i kushton palës tjetër shumë më tepër – ka qenë thelbësor për të ruajtur iluzionin e pathyeshmërisë amerikane dhe për të kufizuar rezistencën politike të brendshme ndaj ndërhyrjeve ushtarake të SHBA-së. Tani, Irani e ka thyer këtë model.

Doktrina e sigurisë e Iranit bazohet në “mbrojtjen e përparuar”, e cila përdor kapacitete ushtarake asimetrike – përfshirë raketa balistike dhe kruiz, dronë, si dhe një rrjet partnerësh dhe aktorësh të ndërmjetëm – për të mbrojtur veten dhe për të projektuar fuqi përtej kufijve të tij. Kur SHBA-ja dhe Izraeli sulmuan, Irani ishte në gjendje të shfrytëzonte këtë thellësi strategjike për t’u kundërpërgjigjur menjëherë ndaj objektivave në të gjithë rajonin, përfshirë aleatët e SHBA-së, bazat ushtarake dhe asetet e dislokuara përpara.

Duke kërcënuar infrastrukturën, bazat ajrore dhe pikat kyçe ekonomike, si Ngushtica e Hormuzit dhe Bab el-Mandeb nëpër Gjirin Persik, Irani po i detyron në mënyrë efektive partnerët e SHBA-së të ndajnë kostot e konfliktit. Ndërsa shtetet e Gjirit, të cilat për një kohë të gjatë kanë strehuar baza amerikane në këmbim të një vendi nën ombrellën e sigurisë së SHBA-së, po përballen me peshën kryesore të reagimit iranian, tensionet strategjike brenda koalicionit amerikan po rriten. Falë Iranit, aleatët që dikur i mundësonin SHBA-së të projektonte fuqi në Lindjen e Mesme, tani kanë një nxitje të fortë për ta frenuar atë.

Shtetet e Bashkuara duhet ta kishin parashikuar këtë. Pas vrasjes nga SHBA-ja të gjeneralit iranian Qassem Suleimani në vitin 2020, Irani nuk u përgjigj përmes ndërmjetësve apo përshkallëzimeve të mohueshme, por me një sulm të drejtpërdrejtë me raketa balistike ndaj një baze amerikane: bazës ajrore Al-Asad në Irak. Ky veprim duhej të kishte hequr çdo dyshim se Irani është i aftë të kundërpërgjigjet ndaj forcave amerikane me saktësi dhe pa u frikësuar nga ndëshkimi i menjëhershëm. Që atëherë, Irani e ka zhvilluar edhe më tej strategjinë e tij të kundërgoditjes së shpërndarë.

Administrata Trump nuk arriti ta parashikonte këtë reagim të pritshëm, pjesërisht për shkak të një tjetër iluzioni të përhapur mes planifikuesve dhe politikëbërësve amerikanë: bindjes se shpenzimet më të larta ushtarake sjellin automatikisht epërsi në luftë. Sipas këtij mendimi, SHBA-ja mund t’i godasë “armiqtë” e saj me një fuqi kaq dërrmuese sa ata të detyrohen t’i pranojnë kërkesat e saj pothuajse menjëherë. Megjithatë, nga Vietnami deri në Afganistan, SHBA-ja është përfshirë në konflikte të gjata dhe të kushtueshme konsumimi, të cilat nuk i fitoi në mënyrë vendimtare dhe as nuk i mbajti politikisht, duke përfunduar me tërheqje të vështira.

Megjithatë, ky iluzion ka vazhduar. Meqë buxheti i mbrojtjes së Iranit përbën një pjesë të vogël të atij amerikan, administrata Trump, me sa duket, supozoi se vendi nuk do të mund të ofronte një rezistencë serioze. Ajo që nuk u kuptua është se Iranit nuk i nevojitet barazi; atij i nevojitet aftësi për të prishur ekuilibrin. Arsenali i tij me sisteme me kosto të ulët dhe efekt të lartë është i dizajnuar jo për fitore konvencionale, por për mohimin strategjik. Tufa dronësh ose raketash relativisht të lira mund të mbingarkojnë edhe sistemet më të sofistikuara të mbrojtjes ajrore, siç po e mëson edhe Izraeli.

Me këtë strategji, Irani e ka kthyer forcën më të madhe të Amerikës – praninë e saj ushtarake globale – në një burim dobësie. Ai ka nxjerrë gjithashtu në pah një dobësi thelbësore në mënyrën amerikane të luftës: varësinë nga mjete me vlerë të lartë dhe kosto të madhe, të cilat mund të dëmtohen nga presioni i vazhdueshëm asimetrik. Pabarazia është si taktike, ashtu edhe ekonomike. SHBA-ja tani detyrohet të shpenzojë shuma të mëdha për të mbrojtur asetet dhe aleatët e saj kundër armëve që kushtojnë shumë pak për t’u prodhuar dhe përdorur.

SHBA-ja e zhvilloi luftën kundër Iranit brenda një kornize të përshtatur për kundërshtarë më të dobët dhe më të izoluar. Ajo supozoi se forca ushtarake, e kombinuar me presionin ekonomik, do të siguronte nënshtrimin. Në vend të kësaj, u përball me një shtet që kishte kaluar vite duke u përgatitur pikërisht për një përballje të tillë dhe që mund t’i përballonte goditjet duke rritur në mënyrë të vazhdueshme koston e përshkallëzimit. Megjithatë, Trump vazhdon të presë një kapitullim të shpejtë.

Gabimi strategjik i administratës Trump shkon përtej nënvlerësimit të aftësive të Iranit për kundërpërgjigje. Ai pasqyron një keqkuptim thelbësor të natyrës së konfliktit modern. Në një botë me ndërlidhje ekonomike, kapacitete ushtarake të shpërndara gjeografikisht dhe sisteme armësh me kosto të ulët, një vend që në terma konvencionalë duket i dobët mund të shkaktojë dëme serioze. Mesazhi është i qartë: epoka e luftërave amerikane me kosto relativisht të ulët ka përfunduar.

SHBA-ja ende mund të përdorë forcë dërrmuese dhe të shkaktojë shkatërrim të madh. Por ajo nuk mund të kontrollojë më pasojat dhe as të kufizojë efektet anësore. Ajo që ka demonstruar Irani nuk është vetëm qëndrueshmëri, por edhe aftësia e një shteti më të dobët për të gërryer gradualisht avantazhet e një superfuqie. Një superfuqi që dikur ndihej e paprekshme, tani duhet të përballet me kundërshtarë që mund t’i shterojnë burimet, të rëndojnë aleatët e saj dhe të përmbysin llogaritjet strategjike.

E ardhmja e Lindjes së Mesme – dhe e fuqisë amerikane – varet nga fakti nëse SHBA-ja i nxjerr dhe i përvetëson mësimet nga ky gabim strategjik në raport me Iranin. Nëse nuk arrin ta bëjë këtë, ajo do të vazhdojë të hyjë në konflikte që nuk mund t’i fitojë përfundimisht, nuk mund t’i përballojë me kosto të ulët dhe as t’i arsyetojë nga pikëpamja strategjike.

Brahma Chellaney është profesor i Studimeve Strategjike në Qendrën për Kërkime Politikash (CPR) në New Delhi. Ka një profil ndërkombëtar shumë të lartë dhe ka mbajtur pozicione akademike në universitete prestigjioze amerikane (si Harvard, Johns Hopkins dhe Instituti Brookings). Ai është një bashkëpunëtor i rregullt i mediave të mëdha botërore si Project Syndicate, The Japan Times dhe The Wall Street Journal, ku analizon marrëdhëniet mes fuqive të mëdha, përfshirë Kinën, Indinë dhe SHBA-në. Konsiderohet si një prej mendimtarëve strategjikë më autoritarë. Ky artikull është botuar nga Project Syndicate: Why Iran Is Beating America