The World Book Encyclopedia – Si përshkruhet Shqipëria e 34 viteve më parë në Librin Botëror 1917-1992

Nga Avni Elezi

Krejt rastësisht më bie në dorë libri i enciklopedisë botërore, një botim tejet luksoz. Kurioziteti të nxit menjëherë të shfletosh qysh në fillim, aty te germa a, ku kërkojmë vendin tonë Shqipërinë me emrin përtej: Albania.

Ajo që të bën përshtypje është saktësia dhe vërtetësia e fakteve të shkruara rreth Shqipërisë, pa bërë asnjë lloj analize, komenti apo dhënie opinioni. Është modeli se si mund të shkruhet një enciklopedi me fjalët e duhura, të përmbledhura dhe jo të stërgjatura, duke përshkruar gjithçka thelbësore dhe të rëndësishme që lidhet me njohuritë universale ndaj Shqipërisë deri në vitin 1992.

Për të mos u zgjatur, le ta shuajmë së bashku kureshtjen se çfarë shkruhet në këtë libër botëror, konkretisht mbi vendin tonë, por përpara se të futemi në brendësi, po ju paraqesim si fillim një parathënie për historinë e këtij botimi me mjaft vlera për mbarë botën:

“Bota – dhe World Book – kanë ndryshuar në mënyrë dramatike që nga botimi i parë i World Book në vitin 1917. Aeroplanët quheshin “makina fluturuese” në botimin e vitit 1917 dhe shumica e tyre ishin dyvendëshe që mund të përshkonin një distancë prej 150 miljesh (240 kilometrash) me shpejtësi rreth 65 milje në orë (105 kilometra në orë).

Sot, avionët gjigantë transportojnë rregullisht më shumë se 400 pasagjerë një të tretën e rrugës rreth botës – rreth 8,400 milje (13,500 kilometra) – me shpejtësi 575 milje në orë (925 kilometra në orë). Dhe raketat që çuan astronautët në Hënë në vitin 1969 tani shtyjnë sonda hapësinore drejt skajeve të largëta të sistemit diellor.

Kjo veçori e posaçme përkujtimore nxjerr në pah disa nga zhvillimet kryesore të 75 viteve të fundit, siç janë raportuar në faqet e World Book. Ajo është e ndarë në tri periudha 25-vjeçare, secila e dalluar nga një ngjyrë e ndryshme sfondi. Faqja e fundit përshkruan shkurtimisht historinë e botimit të World Book.

Në 75 vitet që nga shfaqja e parë e World Book, ai është rritur nga 8 vëllime në 22 vëllime; nga një set me pak faqe me ngjyra në një set me ngjyra në të gjithë përmbajtjen. Por, pavarësisht 75 viteve ndryshimesh të vazhdueshme dhe dramatike, qëllimi ynë ka mbetur i pandryshuar: të ofrojmë informacionin më të përditësuar dhe më të dobishëm për nxënësit, prindërit e tyre, mësuesit dhe bibliotekarët.

Redaktorët – © 1992 World Book, Inc. 525 West Monroe Street Chicago, IL 60661 

Njohuri të organizuara në rrëfim dhe në pamje, ja se çfarë shkruhej për Shqipërinë në Enciklopedinë Botërore të 1992 (fq 306-309):

Shqipëria

Albania është një vend i vogël malor në Gadishullin Ballkanik në Evropën Juglindore. Ajo është një nga vendet më pak të zhvilluara në Evropë. Shumica e njerëzve sigurojnë jetesën përmes bujqësisë.

Emri i Albania-s në gjuhën shqipe është “Shqipëria”, që do të thotë “Toka e Shqiponjës”. Emri i plotë zyrtar është Republika e Shqipërisë. Tirana, një qytet me rreth 260,000 banorë është kryeqyteti dhe qyteti më i madh.

Shqipëria ka qenë pjesë e Perandorisë Osmane për më shumë se 400 vjet. Ajo fitoi pavarësinë në vitin 1912. U bë një vend komunist pasi forcat gjermane u dëbuan nga vendi në vitin 1944, gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Nga viti 1944 deri në vitin 1990, qeveria komuniste e Shqipërisë kontrolloi plotësisht shtetin dhe ekonominë, dhe nuk u lejonte njerëzve shumë të drejta. Në vitin 1990, protesta të përhapura në të gjithë vendin çuan në rrëzimin e kontrollit të plotë të Partisë Komuniste.

Pas përfundimit të sundimit komunist, u krijua një qeveri e re ku ish-komunistët dhe forcat jo-komuniste konkurronin në zgjedhje. Presidenti është kreu i shtetit. Ai zgjidhet nga një Asamble Kombëtare e zgjedhur nga populli. Presidenti emëron kryeministrin. Kryeministri drejton qeverinë dhe kryeson mbledhjet e saj, duke ndihmuar në zbatimin e funksioneve të saj.

Shqipëria ndahet në 27 rrethe, të cilat ndahen më tej në qytete dhe në njësi të quajtura “fshatra të bashkuara”.

Popullsia

Shqiptarët ndahen në dy grupe kryesore — gegët dhe toskët — sipas dialektit që flasin. Shumica e gegëve jetojnë në veri të lumit Shkumbin, ndërsa shumica e toskëve jetojnë në jug të tij.

Rreth dy të tretat e popullsisë jetojnë në ferma ose në fshatra rurale. Disa shqiptarë që jetojnë përgjatë bregdetit të Adriatikut sigurojnë jetesën me peshkim. Ka vetëm 12 qytete në Shqipëri me më shumë se 20,000 banorë.

Niveli i jetesës në Shqipëri është shumë i ulët krahasuar me vendet e tjera evropiane. Të ardhurat e shumicës së shqiptarëve janë të vogla, por kujdesi shëndetësor, shërbimet sociale dhe arsimi janë falas. Shqiptarët nuk paguajnë tatim mbi të ardhurat dhe shumica e çmimeve kontrollohen nga qeveria. Buka, perimet dhe produktet e qumështit si djathi dhe qumështi përbëjnë ushqimin e përditshëm të shumicës së njerëzve.

Qeveria e Shqipërisë shkoi më larg se çdo qeveri tjetër komuniste në kundërshtimin e fesë. Në vitin 1967, ajo ndaloi të gjitha grupet fetare dhe konfiskoi pasuritë e tyre. Megjithatë, në vitin 1990, qeveria lejoi përsëri praktikimin publik të fesë dhe vendet e adhurimit filluan të rihapeshin. Në atë kohë, rreth 70 për qind e popullsisë ishte myslimane, rreth 20 për qind i përkiste kishave ortodokse lindore dhe rreth 10 për qind ishin katolikë romakë.

Që nga viti 1945, Shqipëria ka zgjeruar ndjeshëm sistemin e saj arsimor dhe analfabetizmi është ulur shumë. Fëmijët duhet të ndjekin shkollën për tetë vite. Rreth 13,000 studentë ndjekin universitetin shtetëror në Tiranë. Vendi ka edhe shtatë institucione të tjera të arsimit të lartë.

Toka dhe klima

Malet mbulojnë pjesën më të madhe të Shqipërisë. Alpet Shqiptare në veri arrijnë lartësi rreth 2,590 metra mbi nivelin e detit. Mali i Korabit (2,751 metra), në verilindje, është pika më e lartë në Shqipëri. Një fushë e ngushtë bregdetare shtrihet përgjatë Detit Adriatik. Pyjet mbulojnë rreth 30 për qind të vendit.

Lumenjtë kryesorë të vendit janë Buna, Drini, Shkumbini dhe Vjosa, të cilët derdhen në Detin Adriatik.

Megjithatë, vetëm lumi Buna është i lundrueshëm për anije.

Shqipëria ndan Liqenin e Ohrit dhe Liqenin e Shkodrës me Jugosllavinë (sot vendet përkatëse), si dhe Liqenin e Prespës me Jugosllavinë dhe Greqinë Përgjatë Adriatikut klima është e butë, me verë të nxehtë dhe të thatë dhe dimër me reshje. Zonat malore kanë klimë më të ftohtë. Reshjet mesatare vjetore variojnë nga 100 deri në 150 centimetra.

Ekonomia

Në Shqipëri, shteti zotëron ose kontrollon shumicën e fabrikave, fermave, centraleve energjetike dhe mjeteve të tjera të prodhimit, si dhe të gjitha komunikimet dhe transportin. Qeveria komuniste theksoi zhvillimin e industrisë së rëndë. Megjithatë, rreth 60 për qind e popullsisë vazhdon të jetojë nga bujqësia.

Gjatë regjimit komunist, bujqësia ishte e organizuar në ferma kolektive dhe shtetërore. Qeveria u përpoq të modernizonte bujqësinë dhe të rritte prodhimin përmes përdorimit të makinerive dhe plehrave kimike. Në vitin 1991, qeveria filloi të shpërbënte sistemin socialist bujqësor dhe të vendoste pronësinë private mbi tokën.

Produktet kryesore bujqësore janë misri, rrushi, ullinjtë, patatet, panxhari i sheqerit dhe gruri. Shumë fermerë rrisin gjithashtu bagëti si lopë, dhi, shpendë dhe dele.

Shqipëria është e pasur me burime minerale dhe industria e nxjerrjes është aktiviteti kryesor industrial. Minierat prodhojnë krom, bakër, linjit, nikel dhe minerale të tjera. Vendi prodhon gjithashtu gaz natyror dhe naftë.

Industria përfshin prodhimin e çimentos, plehrave kimike, produkteve ushqimore dhe tekstileve.

Midis viteve 1945 dhe 1978, Jugosllavia, Bashkimi Sovjetik dhe Kina ndihmuan në zhvillimin ekonomik të Shqipërisë dhe shërbyen si partnerë kryesorë tregtarë.  Pas ndërprerjes së ndihmës nga Kina në vitin 1978, Shqipëria zgjeroi tregtinë me vende të tjera evropiane si Austria, Franca, Greqia, Italia dhe Turqia.

Eksportet kryesore përfshijnë kromin, bakrin, frutat dhe perimet, niklin dhe naftën. Importet kryesore janë makineritë bujqësore dhe industriale.

Para vitit 1991, Shqipëria ndalonte pronësinë private të automjeteve. Edhe pasi makinat private u lejuan, kushtet ekonomike e bënë të vështirë për shumicën e njerëzve të zotëronin një të tillë. Autobusët, biçikletat dhe trenat janë mjetet kryesore të transportit.

Rrjeti hekurudhor lidh Tiranën me Durrësin dhe qytete të tjera industriale si Elbasani, Fieri, Shkodra dhe Vlora. Linjat ajrore e lidhin Shqipërinë me Italinë, Zvicrën, Francën, Gjermaninë, Greqinë, Rumaninë, etj.

Historia

Rreth vitit 300 p.e.s., mbretëria ilire shtrihej në pjesën më të madhe të territorit të sotëm të Shqipërisë. Greqia kishte gjithashtu koloni në këtë zonë dhe ndikoi në qytetërimin ilir.

Në vitin 167 p.e.s., romakët pushtuan Ilirinë dhe përhapën qytetërimin romak. Kur Perandoria Romake u nda në vitin 395 e.s., pjesa më e madhe e Shqipërisë u bë pjesë e Perandorisë Bizantine.

Midis viteve 300 dhe 1000, gotët, bullgarët, sllavët dhe normanët pushtuan Shqipërinë. Në vitin 1204,    Shqipëria jugore ishte pjesë e Perandorisë Bizantine, ndërsa në shekullin XIV një pjesë e madhe e vendit u bë pjesë e Perandorisë Serbe.

Shqiptarët i rezistuan përpjekjeve të osmanëve për të pushtuar vendin. Udhëheqësi më i shquar ishte Skënderbeu, i cili u bë hero kombëtar. Pas vdekjes së tij në vitin 1468, osmanët pushtuan vendin dhe Shqipëria mbeti nën sundimin e tyre për më shumë se 400 vjet.

Gjatë kësaj periudhe, shumë shqiptarë u bënë myslimanë. U zhvilluan kryengritje të shumta, por një lëvizje kombëtare u formua vetëm në shekullin XIX. Në vitin 1878 u krijua Lidhja e Prizrenit për vetëqeverisje.

Në vitin 1912, Shqipëria shpalli pavarësinë. Në vitin 1913, fuqitë evropiane përcaktuan kufijtë e saj dhe vendi u bë principatë. Princi Vilhelm i Wied-it u vendos si sundimtar, por qëndroi vetëm pak muaj.

Gjatë Luftës së Parë Botërore, Shqipëria u pushtua nga disa vende. Italia qëndroi deri në vitin 1920. Në vitin 1925, Ahmet Zogu mori pushtetin dhe shpalli republikën, duke u bërë presidentNë vitin 1928 ai u shpall mbret Zog I dhe sundoi si diktator deri në vitin 1939.

Italia pushtoi Shqipërinë në prill 1939. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Gjermania pushtoi vendin pas kapitullimit të Italisë në vitin 1943.

Në këtë periudhë vepronin tre grupe kryesore: nacionalistët, legalistët dhe komunistët. Në vitin 1944, komunistët morën kontrollin e vendit dhe Enver Hoxha u bë udhëheqësi i Shqipërisë.

Komunistët kufizuan fort liritë e njerëzve. Shqipëria fillimisht ishte e lidhur me Jugosllavinë, më pas me Bashkimin Sovjetik dhe më vonë me Kinën. Në vitet 1960, marrëdhëniet me Bashkimin Sovjetik u ndërprenë dhe vendi u lidh me Kinën.

Në fund të viteve 1980, sistemi komunist filloi të shembet dhe Shqipëria hyri në një periudhë ndryshimesh politike dhe ekonomike.

Tirana

Tirana është kryeqyteti i Shqipërisë që nga viti 1920 dhe qyteti më i madh i vendit. Ajo ka bulevarde të gjera dhe ndërtesa tërheqëse. Megjithatë, në të kaluarën kishte pak automjete dhe trafiku përbëhej kryesisht nga këmbësorë, biçikleta dhe autobusë.

Një statujë e Skënderbeut, heroit kombëtar të Shqipërisë, qëndron në Tiranë. Skënderbeu udhëhoqi një lëvizje rezistence kundër turqve osmanë gjatë viteve 1400.

Në mosmarrëveshjen e vitit 1961, Shqipëria dhe Bashkimi Sovjetik ndërprenë marrëdhëniet. Pothuajse në të njëjtën kohë, Shqipëria kufizoi kontaktet me shumicën e vendeve të tjera. Shih Komunizmi (ndarja e komunizmit botëror). Kina i siguroi Shqipërisë ndihmë teknike dhe forma të tjera ndihme nga vitet 1960 deri në fund të viteve 1970. Nga ana tjetër, Shqipëria u bë aleati i vetëm i Kinës në Evropë. Delegatët shqiptarë në Kombet e Bashkuara (OKB) luajtën gjithashtu një rol të rëndësishëm në përpjekjet që çuan në pranimin e Kinës në OKB në vitin 1971. Marrëdhëniet midis Shqipërisë dhe Kinës u përkeqësuan gjatë fundit të viteve 1970.

Udhëheqësit shqiptarë e akuzuan Kinën për braktisjen e parimeve komuniste dhe e kritikuan për përmirësimin e marrëdhënieve me Jugosllavinë dhe Shtetet e Bashkuara. Në vitin 1978, Kina iu përgjigj këtyre kritikave duke ndërprerë gjithë ndihmën për Shqipërinë.  Në fillim të viteve 1990, Shqipëria rivendosi marrëdhëniet me Bashkimin Sovjetik dhe Shtetet e Bashkuara, përmirësoi marrëdhëniet me Kinën dhe rriti kontaktet me vendet e tjera.

Hoxha vdiq në vitin 1985. Ai kishte sunduar Shqipërinë për më shumë se 40 vjet. Ramiz Alia e pasoi Hoxhën si sekretar i parë i Partisë Komuniste. Alia ishte zgjedhur president i Shqipërisë në vitin 1982 dhe vazhdoi të shërbente si president. Qeveria e Alisë ndërmori disa reforma sociale dhe ekonomike për të shmangur rënien që pësuan qeveritë e tjera komuniste në Evropën Lindore në vitin 1989. Qeveria lejoi përsëri praktikimin publik të fesë.

Një reformë tjetër parashikonte pagesa shtesë për punëtorët për të punuar më shumë dhe për të prodhuar më shumë mallra, si një mënyrë për të lehtësuar mungesat. Por shqiptarët mendonin se reformat nuk shkonin mjaftueshëm larg.

Në dhjetor 1990, studentët organizuan protesta për të detyruar komunistët të largoheshin nga pushteti. Si rezultat, komunistët lejuan krijimin e partive jokomuniste. Në mars 1991 u mbajtën zgjedhje të përgjithshme shumëpartiake. Komunistët fituan shumicën e vendeve në Kuvend dhe mbetën në pushtet.   Por protestat kundër sundimit komunist vazhduan dhe kryeministri komunist me kabinetin e tij u detyruan të jepnin dorëheqjen në qershor. U formua një qeveri e përkohshme e përbërë nga komunistë dhe jokomunistë, të cilët kishin hequr dorë nga përkatësitë partiake. Zgjedhje të reja u planifikuan për mesin e vitit 1992. Qeveria e përkohshme do të qëndronte në detyrë deri në zgjedhje. Ndërkohë, mijëra shqiptarë u larguan nga vendi për të fituar më shumë liri dhe për t’i shpëtuar vështirësive të rënda ekonomike.

Artikuj të lidhur në World Book përfshijnë:

Deti Adriatik

Ballkani

Hoxha, Enver

Deti Jon

Pakti i Varshavës.

.