E dashur Europë…

E dashur Europë, i dashur Bashkim Europian,

Vetëm një lidhje e fortë shpirtërore dhe besim i patundur në vlerat e Bashkimit Europian më japin kurajon dhe besimin tju drejtohem me një letër të hapur.

Quhem Ariona Bundo. Kam lindur dhe jam rritur në Shqipëri dhe, si shumë shqiptarë të brezit tim, u largova drejt Francës në moshën tetëmbëdhjetëvjeçare. Sot jetoj atje prej më shumë se njëzet vitesh. Ndërsa e gjithë bota po ndjek zhvillimet e krizës shqiptare, më lejoni të ndaj me ju, me fjalë të thjeshta, një të vërtetë të parë dhe të jetuar përmes përvojës dhe jetës sime.

Për ta kuptuar të tashmen, më duhet të kthehem tek fëmijëria ime. Kam lindur në komunizëm. Babai im ishte shpesh objekt sulmesh dhe survejimi nga regjimi. Kundër tij qëndronte pezull një hije e rëndë biografike e përhershme, jo sepse kishte kryer ndonjë krim, por sepse as ai dhe as familja e tij nuk kishin qenë anëtarë të Partisë së Punës. Kujtimi im i parë i jetës është një skenë e tmerrshme mes prindërve të mi.

Nëna ime, shtatzënë me vëllain tim, e përjetonte keq këtë klimë si barrë e rëndë për të ardhmen tonë. Nuk i harroj kurrë netët plot tension dhe pa shpresë për një jetë më të mirë. Më kujtohet vetja katërvjeçare, e tmerruar, duke vjellë nga frika dhe duke fjetur mes lotësh.

Babai im nuk u internua kurrë. Besoj se e shpëtoi etika e tij e palëkundur e punës, përkushtimi ndaj arsimit, kërkimit shkencor dhe dijes. Pak para rënies së komunizmit ai u bë profesor universiteti. Regjimi ndryshoi, por ajo skenë mbeti filli i padukshëm që përshkoi gjithë jetën e tij. Ajo u bë tema qendrore që lidhte çdo regjim që pasoi, sepse në Shqipëri shpesh kanë ndryshuar sistemet, por jo sjelljet e pushtetarëve dhe mënyrat e të qeverisurit.

Në vitet ’90, kur Shqipëria po zhytej në katastrofën e firmave piramidale, babai im kaloi muaj të tërë duke paralajmëruar publikun. Shkruante nëpër gazeta, fliste me këdo që ishte i gatshëm ta dëgjonte dhe përpiqej t’u shpjegonte shqiptarëve se firmat piramidale ishin mashtruese, pasurimi i shpejtë pa punë, me pastrim të parave të pista, një ditë do të sillte vetëm rrënim. Përgjigjja e qeverisë së kohës, e drejtuar nga Sali Berisha, ishte largimi i tij nga Universiteti i Tiranës duke përdorur mekanizma ligjorë të trashëguar nga periudha komuniste, mekanizma të ndërtuar pikërisht për të heshtur mendimin ndryshe.

Për familjen tonë kjo ishte një tragjedi. Në mes të një tranzicioni agresiv dhe kaotik, që shpesh dukej gjithçka tjetër përveçse post-komunist, ne mbetëm praktikisht në rrugë. Për tetë vite jetuam të katër në një dhomë prej vetëm tetëmbëdhjetë metrash katrorë. Tualetet i ndanim me më shumë se tetëmbëdhjetë familje të tjera në të njëjtin kat. Ishin vite të vështira, por edhe vite që më mësuan shumë. Babai im vazhdoi të studionte, të kërkonte, të shkruante, të jepte mësim në Shqipëri dhe në Francë. Ai ishte socialist në kuptimin më fisnik të fjalës, besonte te humanizmi, arsimi, solidariteti dhe dashuria për tjetrin. Besonte për një shoqëri dhe shtet me fytyrë njerëzore.

Por një ditë erdhi një tjetër poshtërim. Përpara gjithë drejtuesve të Partisë Socialiste, Edi Rama e quajti publikisht “fshatar”. Po, babai im kishte lindur në një fshat të varfër shqiptar, nga prindër të varfër e jo komunistë. Por fyerja nuk ishte e rastësishme. Ajo kishte për qëllim të zhvlerësonte idetë që ai sillte për të ardhmen e Shqipërisë dhe të Partisë Socialiste. Ishte fyerje për të thyer protestën e drejtë të studentëve të universitetit të Tiranës kundër keqqeverisjes, mbështetur nga disa pedagogë, midis të cilëve edhe nga babai im. Ide që flisnin për zhvillim pa humbur sovranitetin, për modernizim pa humbur dinjitetin, për rritje pa shitur territorin, për përparim pa larguar inteligjencën e vendit dhe pa vrarë shpresën.

Sepse kjo është ajo që ndodh kur pushteti bëhet trashëgimi dhe jo përgjegjësi. Nuk është gjithmonë ideologjia ajo që lëndon më shumë njerëzit. Janë metodat. Metodat e përndjekjes morale, të përjashtimit arbitrar, të frikësimit dhe logjika mafioze “ose me mua, ose kundër meje”. Pikërisht kjo është arsyeja pse shumë prej nesh jo vetëm donim të largoheshim nga Shqipëria, por në fund ndjemë se nuk mund të ktheheshim më.

Kjo, për mua, është epoka e Edi Ramës, kryeministrit aktual të vëndit tim.

Kur Edi Rama u bë Kryeministër për herë të parë, edhe unë, si shumë të tjerë, isha plot shpresë. Në atë kohë punoja në tregjet financiare në Francë dhe fitoja shumë mirë për moshën që kisha. Megjithatë aplikova në platformën e talenteve të Kryeministrisë, sepse doja të kontribuoja për Shqipërinë vullnetarisht dhe pa asnjë shpërblim. Besoja vërtetë se qeveria e kishte sinqerisht thirrjen për të ftuar profesionistët e shkolluar jashtë vëndit, siç isha unë. U zhgënjeva thellë nga ftohtësia dhe mungesat e përgjigjeve prej militantëve që kishin mbushur oborret e pushtetit të ri të Ramës. Zhgënjimi është shkalla më e lartë e dëshpërimit njerëzor. Vij nga një familje mësuesish dhe arsimi ka qenë gjithmonë një vlerë pothuajse e shenjtë për ne.

Më kujtohet se kur prindërit e mi kishin vështrësi të mëdha për të na ushqyer dhe për të ushqyer veten e tyre, ne përsëri lexonim libra nën dritën e qiririt. Kishim vetëm dy orë energji elektrike në ditë dhe shpesh vetëm një orë ujë të rrjedhshëm… (Ne disa zona ne Shqiperi ky realitet eshte fatkeqesisht akoma i njejte). Megjithatë ne e mbushnim kohën duke zgjidhur problema matematike, flisnim për letërsinë dhe për yjet. Ishte flluska mbrojtëse që prindërit tanë ndërtuan rreth nesh. Na shpëtoi. Na ruajti. Shumë herët kuptova diçka që disa njerëz e kuptojnë vetëm në fund të jetës: arsimi, dashuria dhe forca e shpirtit mund ta shpëtojnë njeriun edhe nga makthet më të errëta.

Por Edi Rama, gjithmonë mjeshtër i komunikimit dhe i fasadës, një piktor që di të pikturojë sipërfaqen më mirë sesa realitetin, krijoi gradualisht rreth vetes një rreth njerëzish të ngjashëm me të. Disa ishin ish-bashkë moshatarë të mi, të shkolluar në të njëjtën shkollë, disa ish-bashkanetare te klubit te debatit Karl Popper, shumë prej tyre vinin nga të njëjtat qarqe dhe mjedise…. Shumë prej tyre ishin fëmijë ose nipër të figurave të nomenklaturës komuniste, kurse une jo. Edhe më shqetësues ishte fakti se shpesh kishin shumë pak eksperiencë në drejtimin e institucioneve apo në qeverisje por ambicje dhe pergjegjesi që tejkalonte kapacitetin e tyre profesional e intelektual. U zhgënjeva që nuk munda të sillja dhe të vendosja gurin tim të vogël në ndërtimin e vendit. Megjithatë vazhdova të shpresoja. Derisa nuk munda më.

Kjo na sjell te pesë apo shtatë vitet e fundit.

Si shumë shqiptarë të tjerë, edhe unë mbaj brenda vetes një dashuri të thellë për vendin tim, për identitetin, kulturën, gjuhën, njerëzit, peizazhet dhe historinë e tij. E dua shumë vëndin tim, fushat, malet, lumenjtë, detin, bregdetin, fshatrat, lagjet, rrugët dhe krojet. Fshatrat e braktisura janë një fatkeqësi për vëndin tim dhe për Europën ku duam të integrohemi. Gjatë gjithë viteve që kam jetuar në Francë, jam kthyer në Shqipëri të paktën dy ose tri herë në vit, duke kaluar atje pothuajse të gjitha pushimet e mia dhe duke shpenzuar një pjesë të konsiderueshme të kursimeve që kam arritur të krijoj falë një karriere të suksesshme në tregjet financiare.

Doja të kontribuoja në zhvillimin e vendit tim, të mbështesja bizneset shqiptare, të konsumoja produkte dhe shërbime shqiptare dhe, në mënyrën time modeste, të vendosja një gur të vogël në nxitjen e ofertës për produktet made in Albania, për ndërtimin e Shqipërisë.

Por vit pas viti kam parë dhe po shoh një realitet gjithnjë e më shqetësues. Çmimet nisën të arrinin nivele të krahasueshme me Parisin – po, me Parisin – ndërkohë që fuqia blerëse e shqiptarëve të zakonshëm, përfshirë edhe prindërit e mi, vazhdonte të zvogëlohej.

Karburantet, perimet, energjia elektrike, tarifat e pagesave telefonike, qeratë e banesave, uji i pijshëm në një vend që ka me bollëk ujë të pijshëm, janë më të shtrënjta se në Europë. E shihja këtë sa herë kthehesha në Shqipëri: në tregje, në restorante, në bisedat e njerëzve dhe, mbi të gjitha, në lodhjen e përditshme të atyre që punojnë ndershmërisht dhe megjithatë e kanë gjithnjë e më të vështirë të jetojnë me dinjitet. Në të njëjtën kohë, kullat mbinin nga toka pothuajse brenda natës, të shoqëruara nga histori të dyshimta dhe burime financimi akoma më të dyshimta.

Duke jetuar në Paris dhe duke studiuar jo vetëm financë, por edhe histori arti dhe arkitekturë, e kisha të vështirë të kuptoja cilësinë e zhvillimit urban që po merrte formë në Tiranë. Vija në pikëpyetje planet infrastrukturore, vizionin afatgjatë dhe mënyrën se si po zhvillohej qyteti. Por mbi të gjitha vija në pikëpyetje financimin.

Goditja përfundimtare që më krijoi një turbullirë erdhi kur noteri që kishim zgjedhur me bashkëshortin tim për blerjen e apartamentit tonë në Paris më përmendi krejt rastësisht se shumë prej klientëve të tij multimilionerë te huaj po investonin masivisht në pasuri të paluajtshme në Shqipëri. Nuk u habita plotësisht. Disa vite më parë, teksa shëtisja në rrugicat e fshatit të vjetër të Dhërmiut, pata pyetur nëse kishte ndonjë shtëpi për shitje.

Më thanë se një pjesë e konsiderueshme e pronave ishte blerë tashmë nga një milioner i huaj. Megjithatë, kur noteri më foli për këtë fenomen, e pyeta se çfarë e bënte Shqipërinë kaq tërheqëse. Përgjigjja e tij më jep ende të dridhura edhe sot. Sipas tij, Shqipëria përfaqësonte një mundësi për të anashkaluar kufizimet që ekzistojnë në juridiksione të tjera europiane mbi qarkullimin e kapitaleve, sepse kërkonte shumë më pak transparencë dhe shumë më pak shpjegime për origjinën e fondeve.

Kapitali i investuar sot në prona mund të integrohej gradualisht në ekonominë europiane dhe të fitonte një lloj legjitimiteti që në vende të tjera do të ishte shumë më i vështirë për t’u arritur. Mbeta pa fjalë. E tronditur. E neveritur. Dhe, mbi të gjitha, jashtëzakonisht e trishtuar.

Dhe kështu mbërrijmë te momenti i sotëm.

Qeveria shqiptare ka ndërmarrë një sërë ndryshimesh ligjore dhe jokushtetuese; thellësisht të debatueshme, përfshirë ligje që prekin zonat e mbrojtura, Paketën e Maleve dhe mënyrën se si trajtohet territori i vendit. Qeveria ka dhënë dhe po jep koncesione për investitorë të huaj, për emra të dëgjuar me shkallë të lartë ndikimi në politikën dhe vendimmarrjen shqiptare. Janë sjellje të lidhura me votën dhe me ruajtjen e pushtetit me çdo mjet. Përballë tyre, qytetarë nga çdo shtresë e shoqërisë kanë filluar me të drejtë (e më në fund) të ngrenë zërin. Ajo që po ndodh sot është shumë më e madhe sesa një debat politik apo një përplasje mes partish.

Njerëzit po kërkojnë shtet të së drejtës, barazi para ligjit, respekt për Kushtetutën, fundin e nepotizmit, fundin e korrupsionit, fundin e kapjes së institucioneve publike, fundin e ekonomisë së errët, por edhe fundin e një sistemi ku lidhjet vlejnë më shumë se merita dhe ku besimi i qytetarëve është gërryer vit pas viti.

Mbi të gjitha, njerëzit po kërkojnë mbrojtjen e sovranitetit të Shqipërisë dhe të trashëgimisë sonë natyrore, një trashëgimi të cilës natyrës i janë dashur mijëra vite për t’i dhënë formë, por që mund të shkatërrohet brenda pak muajsh apo edhe brenda një nate.

Ndoshta shumë prej atyre që na vështrojnë nga jashtë nuk e kuptojnë plotësisht lidhjen e veçantë që shqiptarët kanë me tokën e tyre. Por, qoftë një bari në malet shqiptare apo një profesionist që shkruan nga Arondismani i Tetë i Parisit me një terminal Bloomberg të ndezur në sfond, ajo lidhje mbetet e njëjtë. Malet, lumenjtë, deti, bregdeti dhe fshatrat tona nuk janë thjesht peizazhe.

Ato janë kujtesa jonë kolektive, janë rrënjët tona, janë pjesë e identitetit tonë, e kulturës dhe antropologjisë sonë. Aty janë rrënjët e jetës dhe të gjuhës sonë. Pikërisht për këtë arsye kaq shumë njerëz janë të gatshëm të ngrihen dhe t’i mbrojnë. Sepse nuk po mbrojnë vetëm një territor; po mbrojnë identitetin, tokën dhe natyrën e tyre, po mbrojnë pikërisht ato vlera që edhe Europa pretendon se i mbron dhe i promovon. Mund të them shumë më tepër për krizën aktuale dhe mënyrën se si qeveria po reagon ndaj saj. Mund të flas për qytetarë që etiketohen si “çyrykë”, si të çmendur apo si injorantë vetëm sepse ngrejnë zërin.

Mund të flas për gjuhën vulgare dhe përçmuese që një Kryeministër nuk duhet ta përdorë kurrë ndaj qytetarëve të vet, madje edhe kur nuk bie dakord me ta. Një gjë nukmund ta fal dhe as ta toleroj kurrë: nuk toleroj dot që kryministri i një vëndi të bullizojë qytetarët e vëndit që qeveris vetëm pse kanë kurajon ta kundërshtojë dhe të thontë të vërtetën sheshit. Por përtej debateve politike ekziston një e vërtetë e thjeshtë: një udhëheqës duhet ta lartësojë kombin e vet, jo ta poshtërojë; duhet të mishërojë dinjitetin, jo përçmimin; duhet të bashkojë, jo të përçajë.

Dhe kjo më sjell te pika ime e fundit.
Ajo që më dhemb më shumë është fakti se kaq shumë shqiptarë e shohin Europën si shpresën e tyre të fundit. Paradoksi është i jashtëzakonshëm. Ne jemi një popull që i kërkon Europës ta pranojë, ndërkohë që kemi qenë pjesë e saj gjatë gjithë historisë sonë. Jemi europianë gjeografikisht, historikisht, kulturalisht dhe shpirtërisht. Jetojmë në zemër të Mesdheut dhe në një hapësirë që ka qenë pjesë e historisë europiane prej mijëra vitesh.

Dëshira jonë për tu integruar në Europë nuk ka lidhje me emra të përveçëm, as kur ata kanë funksione të larta politike, por me lidhjet e përhershme që fati dhe jeta na ka bashkuar me Europën. Në Europë jeton më shumë se gjysma e popullsisë së kombit tonë.

Megjithatë, e nisa këtë letër me Europën dhe dua ta mbyll po me Europën. Cilado qoftë përgjigjja ndaj thirrjes sonë, ne jemi europianë dhe do të mbetemi europianë. Historia na ka bërë të tillë. Gjeografia na ka bërë të tillë. Kontributi ynë në këtë kontinent na ka bërë të tillë.

Prandaj, kur të vijë dita, ju lutem na prisni duke ecur drejt, me kokën lart dhe me dinjitet. Jo në gjunjë. Jo edhe një herë.

Me respekt, shpresë dhe besim të palëkundur,

Ariona Bundo