Gazeta italiane “Il Manifesto”: Shqipëria dhe kërcënimi nga neoliberalizmi urban

Il Manifesto

Ne e dimë se diktaturat dhe autokracitë i bëjnë arkitektët e famshëm perëndimorë të kërcejnë sipas ritmit të kontratave shumëmilionëshe. Ata janë gjithmonë të gatshëm të japin leksione mbi qëndrueshmërinë, ndërsa shpesh bëhen pjesë e asaj që Mike Davis e përkufizoi në vitin 2007 si “Bota e Ëndrrave e neoliberalizmit”.

Një fantazmagori gjithnjë e më e gjelbër, e mbushur me pemë, fasada të gjelbëruara dhe premtime për efikasitet energjetik, por që njëkohësisht prodhon gjithnjë e më shumë përjashtim social. Shqipëria po shndërrohet në një nga laboratorët e këtij “Eldoradoje” të ri arkitekturor, siç dëshmohet edhe në librin “Dosjet Shqiptare: Liria dhe Arkitektura”, botuar në vitin 2026, me një parathënie nga kryeministri Edi Rama.

Libri mbledh kontributet e 60 studiove ndërkombëtare të arkitekturës, mes tyre Stefano Boeri, MVRDV, OMA, Archea Associati dhe EMBT, duke paraqitur qindra projekte të realizuara ose në zhvillim. Më shumë sesa një katalog arkitekturor, ai paraqitet si një manifest i modelit të zhvillimit të promovuar në Shqipëri gjatë viteve të fundit.

Ky model po vihet gjithnjë e më shumë në pikëpyetje nga “Revolta e Flamingos”, një lëvizje që po fiton terren në vend dhe që mbështetet në katër shtylla kryesore: përdorimin e retorikës së qëndrueshmërisë për të nxitur fitimet nga pasuritë e paluajtshme, privatizimin e natyrës – veçanërisht përgjatë bregdetit – dhe rolin e arkitektëve të njohur si instrumente të legjitimimit simbolik të pushtetit.

Shqipëria nuk është thjesht një vend i goditur nga spekulimet me pasuritë e paluajtshme. Ajo po kthehet në një laborator të neoliberalizmit urban, të karakterizuar nga përqendrimi i pushtetit vendimmarrës, çrregullimi urbanistik, centralizimi i investimeve të huaja dhe përdorimi i arkitekturës si mjet për ndërtimin e konsensusit politik. “Dosjet Shqiptare” përfaqësojnë manifestin e këtij modeli.

Arkitektura ikonike i shndërron transaksionet spekulative të pasurive të paluajtshme në imazhe të modernitetit. Siç parashikonte Guy Debord, spektakli nuk e fsheh pushtetin; përkundrazi, ai e legjitimon atë. Gjuha e qëndrueshmërisë – pemët, biodiversiteti, neutraliteti klimatik – e bën tërheqës një model zhvillimi që, në thelb, vazhdon të përqendrojë pasurinë dhe të thellojë përjashtimin social. I njëjti mekanizëm shihet edhe në Milano, ku ekologjia shndërrohet në një instrument të marketingut të pasurive të paluajtshme.

Arkitektura bashkëkohore merr kështu tiparet e një manierizmi të ri, të mbështetur te format spektakolare dhe mundësitë që ofron modelimi dixhital, shpesh i shkëputur nga konteksti urban ku ndërtohet. Një nga shembujt më domethënës është projekti i MVRDV-së “Ndërtesa Skënderbeu”, i njohur edhe si “Shkëmbi i Tiranës”, i cili e transformon heroin kombëtar të Shqipërisë në një markë të tregut të pasurive të paluajtshme.

Fytyra e Skënderbeut shndërrohet në fasadën e një kulle luksoze banimi. Trashëgimia simbolike e kombit përthithet nga zhvillimi imobiliar, ndërsa identiteti kolektiv vihet në funksion të fitimit ekonomik dhe spektakolarizimit të qytetit. Kjo qasje është ndikuar fuqishëm nga trashëgimia teorike e Rem Koolhaas dhe nga një brez arkitektësh si Zaha Hadid, Bjarke Ingels, MVRDV, Stefano Boeri e të tjerë, të cilët temat sociale dhe mjedisore i përdorin si kornizë narrative për projekte të integruara plotësisht në logjikën ekonomike të kapitalizmit global. Qyteti neoliberal përvetëson simbolet dhe kodet kulturore lokale, për t’i rikompozuar ato në një kolazh imazhesh globale, në funksion të tërheqjes së kapitalit.

Për kapitalizmin e pasurive të paluajtshme, demokracia është një mundësi dhe jo një parim që duhet respektuar. Në regjimet autoritare mjafton një marrëveshje mes investitorëve dhe pushtetit. Në demokraci, konsensusi ndërtohet përmes mekanizmave të sofistikuar të komunikimit, ku premtimi i një të ardhmeje të gjelbër errëson debate themelore si e drejta për strehim, për hapësirën publike dhe për qytetin. Në këtë mënyrë, autoritarizmi tenton të depërtojë edhe në sistemet demokratike.

Domethënëse është edhe parathënia e Reinier de Graaf, partner në OMA. Me një ton provokues, ai shpreh frikën se një ndryshim qeverie mund të rrezikojë atë që e quan “Meka e arkitekturës bashkëkohore”, duke shkuar deri aty sa të sugjerojë, në mënyrë ironike, anulimin e zgjedhjeve dhe lënien e Ramës si “president i përjetshëm, ndoshta edhe mbret”, me shpresën për një “autokrat dashamirës me shije”. Përtej ironisë, ky qëndrim nxjerr në pah marrëdhënien e legjitimimit të ndërsjellë mes pushtetit politik, interesit ekonomik dhe prodhimit arkitekturor.

Për këtë arsye, protesta në Nartë kundër mega-resortit të promovuar nga dhëndri i Donald Trump, në një zonë me vlera të jashtëzakonshme natyrore, ashtu si edhe demonstratat që kanë përshkuar Tiranën javët e fundit, e tejkalojnë kontekstin shqiptar. Flamingot janë shndërruar në simbolin e një konflikti që tashmë prek shumë qytete dhe demokraci: konfliktin mes të drejtës kolektive mbi tokën dhe qytetin dhe reduktimit të tyre në asete financiare.

Ajo që vihet në diskutim nuk është vetëm demokracia urbane, por vetë cilësia e demokracisë. Sepse kur transformimet territoriale vendosen kryesisht në funksion të fitimit dhe tërheqjes së investimeve, ndërsa kufizohet hapësira për debat publik, nuk riformësohet vetëm qyteti; ndryshon edhe vetë kuptimi i demokracisë.