Kujtimet e ushtarakut të lartë nazist: Guvernatori i Hitlerit në Shqipëri dhe Xhafer Deva

Prof.As.Dr. Bernard Zotaj

Në librin e Herman Neubacher “Guvernatori i Hitlerit për Ballkanin” botuar nga Shtëpia Botuese Botart në vitin 2017, përkthyer nga gjermanishtja prej Gaqo Karakashi, flitet për misionin e posaçëm në Europën Juglindore në vitet 1940-1944.

Në një hyrje të gjatë të librit autori shprehet se “i kam borxh historiografisë profesioniste disa informacione, të cilat s’mund t’ia japë askush tjetër, sepse jam i vetmi informator për disa ngjarje”. Autori pasi i bën një analizë situatës së Ballkanit, ndalet në vendet Rumani, Bullgari, Grqi, Shqipëri dhe Jugosllavi.

Herman Nojbaher (1893-1960), ishte anëtar i hershëm i Partisë Nacional-Socialiste të Austrisë, ka qenë kryebashkiak i Vjenës (mars 1938-dhjetor 1940) dhe me tej u bashkua me forcat gjermane të shërbimit të jashtëm, si specialist në çështjet ekonomike për Europën Juglindor. Ai veproi në Rumani, Bullgari, Greqi (tetor 1942) dhe përfundimisht në Beograd në gusht 1943, si i deleguar i veçantë i Ministrisë së Jashtmë Gjermane për Europën Juglindore.

Nga 11 shtatori 1943, pas rënies së Italisë, emërohet edhe përgjegjës për Shqipërinë dhe punoi ngushtë me Vermahtin deri në kapitullimin e Gjermanisë në 1945. Në vitin 1946 arrestohet nga amerikanët. Në vitin 1951, dënohet me burgim si kriminel lufte meqënëse mbështeti forcat gjermane si diplomat dhe ekonomist. Por lirohet në vitin 1952 dhe kthehet në Austri.

Në librin e tij me kujtime “Mision i posaçëm në Europën  Juglindor 1940-1945”, botuar në vitin 1956, Nojbaher jep me hollësi veprimtarinë e tij të rangut të lartë për llogari të Gjermanisë nacional-socialiste në ballkan.

Nojbaher, Shqipëria dhe Xhafer Deva

Në faqet për Shqipërinë Nojbaher thekson se më 8 shtator 1943 gjenerali Ajzenhauer shpalli armëpushimin me Italinë. Shqipëria doli në plan të parë, për shkak të pozicionit të saj në ngushticën e Otrantos.

Ribbentropi i telefonoi në Beograd ku kishte selinë dhe e njoftoi se Fyhreri dëshironte “një Shqipëri të pavarur, e shpallur me iniciativën e vet”. Ndaj që të nesermën, më 11 shtator 1943 duhej të shkonte në divizionin gjerman të përqëndruar në Elbasan.

Me avionin special, i shoqëruar nga një njohës i gjuhës dhe i zakoneve shqiptare, mbërriti në Tiranë, për të realizuar misionin e ngarkuar. Nojbaher thekson se njihnte vetëm dy politikanë shqiptarë, të cilët kishin kërkuar të lidheshin me të në Beograd menjëherë pas rënies së Italisë. Ata ishin Xhafer Deva dhe Vehbi Frashëri, djali i kryetarit të ardhshëm të Këshillit të Regjencës në Shqipëri.

“Për të ardhur në Shqipëri, – shkruan Nojbaher për Xhafer Devën, – i dërgova në Mitrovicë (Devës) një aeroplan të markës “Storch” në dispozicion. Kishte ardhur ora e tij”.

Situata dhe krijimi i një qeverie provizore

Situata thekson Naojbaheri në Shqipëri nuk ishte shumë konfuze. Shqipëria e Jugut ishte pjesërisht në duart e partizanëve komunistë, kundër të cilëve italianët ishin paraqitur me pak sukses. Për këtë arsye, qysh para rënies së Italisë ishte dislokuar një divizion gjerman në Elbasan.

“Njerëzit e Ballit Kombëtar nuk luftuan kundër trupave tona. Ata u shpërndanë ose u kthyen kundër partizanëve në Jug. Abaz Kupi, që mbahej si ruajtës i fronit të mbretit Ahmet Zog, qëndronte në male në hapësirën midis Tiranës dhe Shkodrës. Tek ai kishte edhe oficerë koordinatorë angleze. Ne e lamë atë të qetë dhe ai ne”, – shkruan në kujtimet e tij Nojbaher.

Nojbaher shkruan se dy njerëz u përpoqën fillimisht veç e veç të krijonin një Komitet Përfaqësues Kombëtar, i cili do të shpallte pavarësinë e Shqipërisë dhe do të merrte përsipër qeverinë provizore të vendit. Ata ishin Ibrahim Bej Bigaku nga Elbasani dhe kosovari Xhafer Deva nga Mitrovica.

Më 14 shtator të dy grupet u morën vesh për krijimin e një Komiteti, në krye të të cilit u vu Ibrahim Bej Biçaku. Komiteti priste që qeveria e Rajhut të madh gjerman ta njihte pavarësinë e Shqipërisë së Madhe të Bashkuar. Nojbaher shkruan se premtova se do t’ia transmetoja menjëherë Rajhut këtë dëshirë të Komitetit Kombëtar, e cila përmbushte misionin e tij.

Njohja e pavarësisë së Shqipërisë nga Gjermania

Komiteti Kombetar mori përsiper detyrën e qeverisë së përkohshme nën kryesinë e Ibrahim Bej Biçakut. Xhafer Deva mori detyrën e ministrit të Punëve të Brendshme. Gjithçka që kish qenë në duart e italianeve nuk ekzistonte me: administrata, gjykatat, policia, xhandarmëria, ushtria. Ushtarakët gjermanë mbanin rregullin, sido që ishin të huaj. U bë dhe thirrja e Asamblesë së vjetër Kombëtare, me qëllim krijimin e një qeverie mbi bazën e kushtetutës së vjetër zogiste.

Asambleja u mblodh në tetor në pallatin mbretëror. Në një letër drejtuar qeverisë provizore, Nojbaher “kishte nderin të njoftonte” presidentin e Komitetit Kombëtar, Ibrahim Bej Biçakun, për konfirmimin e njohjes së pavarësisë së Shqipërisë nga Gjermania.

Asambleja Kombëtare Konstituive dhe Këshilli i Regjencës, të zgjedhur prej saj, emëruan një qeveri definitive. Rexhep Mitrovica, një kosovar, u bë kryeminister, Xhafer Deva minister i Brendshëm, Vehbi Frashëri Sekretar Shteti për çështjet e jashtme. U ruajt kushtetuta zogiste. Në vend të mbretit ishte Këshilli i Regjencës. Asambleja Kombëtare shpalli aleancën me Fuqitë e Boshtit.

“Gjithçka u zhvillua me shumë rregull, por jo krejtesisht pa zhurmë. Një grup partizanësh, duhet ta pranojmë sfidues, që kishte marrë pjesë në çarmatimin e njësive italiane afroi një top malor italian në distancë qitjeje dhe goditi pallatin mbretëror, ku ishte mbledhur Asambleja Kombëtare” – shkruan ushtaraku nazist.

Xhafer Deva kishte nënshtetësinë serbe

Xhafer Deva që kishte ndikim ne rajonin e Kosoves i kishte premtuar Nojbaherit përmirësimin e gjendjes lidhur me ndikimin e partizanëve, por nuk po ia arrinte. Vetë Deva ishte armiku nr. 1 në listën e komunistëve. Ai i shpëtoi për një fije një atentati, ku u vra adjutanti i tij.

Deva, ishte nga Mitrovica e Kosovës, por në fakt, kishte mbetur nënshtetas serb, për shkak të ndarjes së re të kufirit, për të cilin tërhoqi njëherë vëmendjen pakëz i zëmëruar kryeministri serb, gjenerali Nediç.

Pas rikrijimit të Shqipërisë së pavarur, Xhafer Deva, bashkë me rreth 1000 pasues kosovarë, marshoi nga Peja, Prishtina, Prizreni për në Tiranë. Donte t’u tregonte dhëmbët komunisteve dhe e bëri këtë sipas zakoneve të vendit. Në Shkoder disa komunistë u fortifikuan në ndërtesën e legatës së Papës, e cila u shkatërrua me këtë rast.

Operacioni i Dimrit 1943-1944 i nisur prej gjermanëve në bashkëpunim më ballistët nuk e shuajti lëvizjen partizane. Situata solli një stabilizim të përkohshëm të qeverisë së Rexhep Mitrovicës, njëkohësisht u forcua shpresa e ruajtjes së pushtetit të nacionalistëve dhe ballistëve pas largimit të gjermanëve.

Në janar 1944 Mehdi Frashëri, Xhaferr Deva dhe Kadri Cakrani “i tmerrshmi” zhvilluan një mbledhje që rezultoi me përfshirjen e tre ballistëve në qeveri. Dokumenti gjerman thekson se “përfshirja e disa burrave në qeveri, të cilët janë përfaqësues të këtij fronti, është rezultat i luftës sonë të përbashkët me përkrahësit e Ballit Kombëtar në Shqipërinë e Jugut, të cilët të armatosur prej nesh luftojnë kundër partizanëve të kuq. Bashkëpunimi i Wehrmacht-it tonë me formacionet e Kadri Cakranit në Shqipërinë e Jugut rezulton tepër i suksesshëm”.

Misioni i ministrit të Brendshëm, Xhaferr Deva ishte “gjaku don gjak! Terrori kërkon terror”. Si pasojë ndodhi 4 shkurti.

Xhafer Deva dha dorëheqjen në qershor 1944 dhe kërkoi trajtim mjekësor në Gjermani. Deva kishte qëllimin që, pas tërheqjes së trupave gjermane, të qëndronte në Shqipëri dhe të bënte luftë guerile. Kur nuk u realizua ideja e tij dhe nuk mundi të pajisej me teknikë luftarake, ai çau përmes tokës kroate dhe shkoi në Vjenë, në dhjetor 1944. Nuk dihet se kur Xhafer Deva e hoqi nënshtetësinë serbe.