Administrata e presidentit amerikan Donald Trump ka krijuar një rrjet marrëveshjesh me mbi 35 vende për pranimin e personave që Shtetet e Bashkuara deportojnë, përfshirë emigrantë dhe azilkërkues që nuk kanë lidhje me shtetet ku dërgohen.
Kjo politikë është në qendër të një hetimi të gjerë të “The Guardian”, realizuar në kuadër të projektit ndërkombëtar Deportation Project, të koordinuar nga organizata Forbidden Stories. Në investigim morën pjesë 24 organizata mediatike. Konsorciumi intervistoi më shumë se 100 persona të prekur ose të përfshirë në proces dhe shqyrtoi dokumente që përmbajnë hollësi të marrëveshjeve të negociuara nga zyrtarët amerikanë me qeveri të ndryshme.
Sipas investigimit, që nga rikthimi i Trumpit në Shtëpinë e Bardhë në vitin 2025, më shumë se 25 mijë emigrantë, refugjatë dhe azilkërkues janë deportuar në vende që nuk janë vendet e tyre të origjinës.
Të dhënat e Refugees International dhe Human Rights First, të cituara nga “The Guardian”, tregojnë se rreth 20 mijë persona janë transportuar drejt Meksikës, ndërsa mbi 5 mijë të tjerë janë dërguar me avion në vende të Afrikës, Amerikës Latine, Karaibeve dhe Azisë Qendrore. Në disa raste, personat e deportuar nuk kishin asnjë lidhje me vendin pritës.
Konsorciumi ka gjurmuar më shumë se 100 fluturime deportimi drejt 28 vendeve. Autorët e investigimit theksojnë se shifra reale mund të jetë më e lartë, pasi në bazën e tyre të të dhënave janë përfshirë vetëm fluturimet që gazetarët mundën t’i verifikonin në mënyrë të pavarur.
Rasti i Nikës, nga Irani në Republikën e Afrikës Qendrore
“The Guardian” e nis hetimin me historinë e një gruaje iraniane 32-vjeçare, të cilën e quan Nika, një pseudonim i përdorur për të mbrojtur familjen e saj në Iran. Nika kishte ikur nga Irani pasi kishte marrë pjesë në protesta kundër regjimit. Pas mbërritjes në SHBA, ajo kaloi më shumë se një vit në një qendër ndalimi për emigrantët.
Një gjykatës më pas i njohu asaj mbrojtjen e njohur si “withholding of removal”. Ky status përdoret për persona që mund të përballen me dëmtime të rënda në vendin e origjinës dhe, për këtë arsye, nuk mund të deportohen atje, edhe pse nuk plotësojnë kushtet për azil.
Më 28 maj, Nika u lirua nga ndalimi i Shërbimit Amerikan të Emigracionit dhe Doganave, ICE. Ajo kishte të drejtë të qëndronte dhe të punonte në SHBA. Por më pak se dy javë më vonë, më 8 qershor, autoritetet e arrestuan përsëri gjatë një paraqitjeje që i ishte paraqitur si kontroll rutinë.
Sipas avokates së saj, Sahar Jalili, Nika kishte përfunduar takimin dhe ishte larguar kur një oficer telefonoi xhaxhain e saj dhe i kërkoi ta kthente në zyrat e ICE për të marrë disa dokumente. Pas kthimit, autoritetet i morën gjurmët e gishtave dhe e fotografuan, më pas e arrestuan dhe e vendosën në pranga. Pak ditë më vonë, Nika u vendos në një avion së bashku me 17 persona të tjerë. Sipas dëshmisë së saj, pasagjerëve nuk iu tregua destinacioni. Ata e kuptuan se ku po shkonin vetëm pasi ekranet në avion shfaqën hartën e fluturimit. Destinacioni ishte Republika e Afrikës Qendrore.
Nika tha se nuk kishte pasur më parë asnjë lidhje me këtë vend. Fluturimi bëri fillimisht një ndalesë në Akra të Ganës dhe më pas vazhdoi drejt Banguit, ku 18 pasagjerët mbërritën në mbrëmjen e 11 qershorit.
Pas mbërritjes në Bangui, Nika u vendos në një apartament dhe iu tha se mund të qëndronte atje për tre muaj. Më vonë ajo filloi të vuante nga dhimbje koke, të përziera dhe dhimbje në trup. Një raport mjekësor i parë nga “The Guardian” konfirmoi se ishte infektuar me malarie.
Ajo mori trajtim mjekësor, por sipas hetimit ishte deportuar nga SHBA-ja pa pasaportën e saj, çka e la pa dokument identifikimi dhe pa vizë. Nika tha se kjo situatë e kishte ekspozuar edhe ndaj presionit të policisë lokale. Në një rast, sipas saj, një polic i kishte sinjalizuar se mund ta arrestonte nëse nuk paguante. Qeveria e Republikës së Afrikës Qendrore nuk iu përgjigj pyetjeve të “The Guardian” për këtë rast.
410 milionë dollarë për marrëveshjet me 35 vende
Dokumentet e brendshme të shqyrtuara nga “The Washington Post” në kuadër të të njëjtit projekt tregojnë se administrata Trump ka angazhuar të paktën 410 milionë dollarë për të siguruar marrëveshje deportimi me 35 vende. Afro një e treta e këtyre vendeve ndodhen në Afrikë.
Sipas dokumenteve, Kamerunit iu caktuan 30 milionë dollarë për mbështetjen e operacioneve të OKB-së në këmbim të pranimit të deri në 1 mijë emigrantëve. Deri në kohën e publikimit të hetimit, SHBA-ja kishte dërguar atje 44 persona.
Republikës Demokratike të Kongos iu premtuan 75 milionë dollarë për operacionet e OKB-së, në këmbim të pranimit të deri në 2 mijë personave. Deri atëherë ishin dërguar vetëm 15, ndërsa fluturimet drejt Kinshasës ishin pezulluar për shkak të shpërthimit të Ebolës.
Marrëveshjet nuk janë identike. Disa vende, përfshirë Eswatinin, kanë pranuar të marrin persona me histori kriminale të dhunshme. Megjithatë, sipas dokumenteve të siguruara gjatë hetimit, shumica e 35 vendeve nuk kanë pranuar të marrin emigrantë me precedentë për krime të dhunshme.
Kjo është domethënëse pasi administrata Trump i ka paraqitur publikisht personat e deportuar si kriminelë. Dokumentet e marrëveshjeve tregojnë një situatë më të ndërlikuar, sipas hetimit.
Shtetet me të cilat SHBA ka arritur marrëveshjen janë: Antigua dhe Barbuda, Bahamas, Belize, Burundi, Kamerun, Kepi i Gjelbër (Cabo Verde), Republika e Afrikës Qendrore, Kosta Rika, Republika Demokratike e Kongos, Dominika, Republika Dominikane, Ekuador, El Salvador, Guinea Ekuatoriale , Eswatini, Gana, Grenada, Guatemala, Guajana, Hondurasi, Xhamajka, Kosova, Liberia, Libia, Meksika, Moldavia, Palau, Panamaja, Paraguai, Ruanda, Sierra Leone, Saint Kitts dhe Nevis, Saint Lucia, Sudani i Jugut, Uganda dhe Uzbekistani.
Marrëveshjet ndryshojnë sipas shtetit
Edhe kriteret për kombësinë e personave ndryshojnë. Gana, për shembull, ka pranuar vetëm persona nga Afrika Perëndimore. Republika e Afrikës Qendrore nuk ka përcaktuar kufizime të tilla dhe në avionin ku ndodhej Nika kishte persona nga vende si Afganistani, Iraku dhe Kirgistani.
Sipas Nikës, shumica e tyre nuk kishin lidhje me Afrikën. Në një rast tjetër të dokumentuar nga hetimi, persona nga Peruja dhe Kolumbia janë dërguar në Republikën Demokratike të Kongos.
Më 20 gusht, katër kubanë, një brazilian dhe një kamerunas refuzuan të zbrisnin nga avioni në Liberi. Autoritetet i dërguan më pas në Guinenë Ekuatoriale.
Rasti i Rabbiatu Kuyateh
Hetimi dokumenton edhe rastin e Rabbiatu Kuyateh, 58 vjeçe, e cila kishte kaluar pjesën më të madhe të jetës në SHBA pasi ishte larguar nga Sierra Leone.
Kuyateh punonte si infermiere dhe gjatë pandemisë ishte kujdesur për pacientë me Covid-19. Më pas kishte punuar me të rritur dhe fëmijë me aftësi të kufizuara. Ajo kishte rritur e vetme djalin e saj, Mohamed, dhe kujdesej gjithashtu për prindërit e moshuar.
Më 1 korrik 2025, ajo shkoi për një paraqitje rutinë pranë ICE-së, e shoqëruar nga djali. Autoritetet e ndaluan.
Katër muaj më vonë, familja mësoi se ajo ishte dërguar në Ganë. Autoritetet ganeze vendosën më pas ta dërgonin në Sierra Leone.
Një video e përshkruar nga “The Guardian” tregonte momentin kur ajo kundërshtonte kthimin dhe autoritetet e fusnin me forcë në automjetin që do ta transportonte.
Pas kthimit në Sierra Leone, Kuyateh u largua përsëri nga vendi brenda pak ditësh. “The Guardian” nuk ka publikuar vendndodhjen e saj aktuale për arsye sigurie.
Personat me mbrojtje kundër kthimit
Një element i rëndësishëm i hetimit lidhet me personat që gjykatat amerikane i kishin mbrojtur nga kthimi në vendet e origjinës.
Sipas “The Guardian”, disa prej personave të dërguar në vende të treta kishin bindur gjykatat amerikane se kthimi në vendlindje mund t’u rrezikonte jetën ose lirinë.
Administrata nuk i kthente drejtpërdrejt në këto vende, por i dërgonte fillimisht në një shtet të tretë. Në disa raste, vendi pritës i deportonte më pas drejt shtetit të origjinës.
Avokatja e emigracionit Alma David e interpretoi këtë mekanizëm si një përpjekje të administratës Trump për të dobësuar sistemin e azilit dhe mbrojtjes së refugjatëve. Ky është vlerësimi i saj, jo një konstatim i pavarur i hetimit.
Roli i Stephen Miller
Sipas hetimit, një nga figurat kryesore në zbatimin e politikës është Stephen Miller, zëvendësshef i stafit në Shtëpinë e Bardhë.
Zyrtarë aktualë dhe ish-zyrtarë amerikanë i thanë “The Washington Post” se Miller ka luajtur rol qendror në zhvillimin e politikës së deportimeve drejt vendeve të treta dhe në emërimet brenda Departamentit të Shtetit që lidhen me këtë program.
Një tjetër zyrtar i përfshirë është Christian Ehrhardt, drejtues i Zyrës së sapokrijuar të Remigrimit në Departamentin e Shtetit. Sipas hetimit, Ehrhardt ka ndihmuar në sigurimin e të paktën 13 marrëveshjeve të deportimit me vende afrikane.
Republika e Afrikës Qendrore është një nga 13 vendet pritëse ku personat e dërguar nga SHBA-ja marrin mbështetje nga Organizata Ndërkombëtare për Migracionin, IOM, agjenci e lidhur me OKB-në.
IOM u siguron të ardhurve ushqim, strehim dhe mbështetje psikologjike.
Sipas një baze federale amerikane të të dhënave për shpenzimet, të cituar nga “The Guardian”, më shumë se 60% e granteve amerikane për IOM-in gjatë administratës së dytë Trump kanë shkuar për programe në vende që pranojnë persona të deportuar.
Për Republikën e Afrikës Qendrore është parashikuar një financim prej 85 milionë dollarësh. Për krahasim, kontributi më i lartë amerikan për IOM-in në këtë vend gjatë administratës Biden kishte qenë 14 milionë dollarë, sipas të njëjtave të dhëna.
IOM deklaroi se vendimet për pranimin e financimeve dhe për ofrimin e ndihmës pas mbërritjes bazohen në mandatin dhe parimet e organizatës. Agjencia argumentoi se ndërhyn kur vlerëson se mbështetja e saj përmirëson kushtet e personave të prekur.
Departamenti amerikan i Shtetit e ka mbrojtur politikën e administratës. Një zëdhënës i departamentit i tha “The Guardian” se zbatimi i politikave të emigracionit të administratës Trump përbën një “përparësi kryesore”.
Sipas qëndrimit zyrtar, qeveria amerikane synon të ndalojë emigracionin e paligjshëm dhe masiv dhe të forcojë sigurinë kufitare. Departamenti deklaroi gjithashtu se SHBA-ja do të përdorë mjetet ligjore për të larguar personat që nuk kanë të drejtë të qëndrojnë në vend.
Gjykata ndërhyn për deportimet drejt vendeve të treta
Politika po përballet ndërkohë me sfida në gjykatat amerikane.
Sipas raportimit të publikuar më 21 shtator, një gjykatë federale apeli vendosi se mënyra e zbatimit të deportimeve drejt vendeve të treta cenonte procesin e rregullt ligjor, pasi personave nuk u jepej kohë e mjaftueshme për të kundërshtuar ligjërisht dërgimin në një shtet tjetër.
Avokatët e të drejtave të njeriut të cituar nga “The Guardian” argumentuan se vendimi duhet të ndalonte menjëherë fluturimet e këtij lloji. Sipas raportimit, qeveria pritej ta apelonte vendimin.
Në Los Angeles, avokatja Sahar Jalili tha se po merr gjithnjë e më shumë kërkesa për persona që rrezikojnë të dërgohen në vende të treta.
Në qershor, një tjetër kliente iraniane, 30 vjeçe, e cila vuante nga një çrregullim i gjakut dhe kishte nevojë për ndihmë për të ecur, u njoftua se mund të dërgohej në Eswatini.
Avokatë të emigracionit të intervistuar nga konsorciumi thanë se përballen gjithashtu me vështirësi në komunikimin me ICE dhe me kufizime të mekanizmave të mëparshëm të mbikëqyrjes së sistemit të ndalimit të emigrantëve. Këto janë vlerësime të avokatëve të intervistuar nga gazetarët.
Një politikë që po zgjerohet
Të dhënat e mbledhura nga konsorciumi tregojnë se ritmi i deportimeve drejt vendeve të treta është rritur.
Pas valës së parë në muajt fillestarë të administratës së dytë Trump, aktiviteti u rrit sërish në gusht. Sipas Human Rights First, gjatë atij muaji u regjistruan 16 fluturime drejt 13 vendeve që nuk ishin vendet e origjinës së personave të deportuar.
Në total, hetimi identifikon marrëveshje me 35 shtete, ndërsa harta e publikuar nga “The Guardian” paraqet vende në Afrikë, Amerikën Latine, Karaibe, Evropën Lindore dhe Azinë Qendrore që kishin arritur marrëveshje me SHBA-në deri më 31 gusht 2026.
Hetimi i “The Guardian”, “The Washington Post” dhe mediave të tjera të Deportation Project, i koordinuar nga Forbidden Stories, paraqet kështu një sistem në të cilin deportimi drejt vendeve të treta është shndërruar në një pjesë të rëndësishme të politikës së emigracionit të administratës Trump. Administrata e paraqet atë si instrument për zbatimin e ligjit dhe kontrollin e emigracionit të parregullt, ndërsa avokatët dhe organizatat e të drejtave të njeriut të intervistuara në hetim ngrenë shqetësime për procesin e rregullt ligjor dhe mbrojtjen e personave që rrezikojnë persekutim në vendet e tyre të origjinës.
