Mendimet e të diturve të antikitetit nuk plaken kurrë. Asgjë nuk e ilustron më mirë këtë sesa thënia e Platonit: “Injoranca është fara e çdo të keqeje”. Kjo ide qëndron në zemër të intelektualizmit moral, një trashëgimi e Sokratit që Platoni e shndërroi në një nga ndërtesat më të mëdha filozofike të botës, por Aristoteli e vuri në dyshim.
Në thelb, sipas Platonit, gabimi moral është një gabim njohjeje. Sipas tij kush e kupton thellësisht të mirën, zgjedh natyrshëm të drejtën. Kush bën keq, ose mbështet të keqen vepron kështu vetëm sepse është viktimë e padijes.
Platoni lindi në Athinë rreth vitit 427 p.e.s., në një periudhë krize të thellë historike. Lufta e gjatë e Peloponezit dhe murtaja kishin shkatërruar popullsinë. Rinia e tij kaloi nën shenjën e konfliktit, paqëndrueshmërisë dhe zhgënjimit politik. Me origjinë nga një familje aristokrate, ai e njohu nga afër si përvojën e oligarkisë, ashtu edhe atë të demokracisë athinase. U largua nga politika aktive pas gjyqit dhe dënimit me vdekje të mësuesit të tij, Sokratit, në vitin 399 p.e.s.
Që nga ajo periudhë, jeta e tij mori një tjetër drejtim. Ai udhëtoi, shkroi dialogë, reflektoi mbi drejtësinë, të vërtetën, të bukurën dhe pushtetin. Themeloi Akademinë, një institucion i destinuar të linte gjurmë të thella në historinë e mendimit perëndimor. Nxënësi i tij më i shquar dhe njëherazi kritiku i tij do të bëhej Aristoteli.
Platoni u kthye në një mendimtar të stërmunduar thellësisht nga pyetja mbi burimin e vendimit të një qyteti për të dënuar me vdekje njeriun më të drejtë që kishte njohur ndonjëherë. Pikërisht këtu gjendet origjina e pyetjes që e shoqëroi gjithë jetën: Si mundet një shoqëri të gabojë kaq rëndë? rgjigja e tij ishte sepse ajo jeton si robinjë e injorancës.
Duhet patur parasysh se kur Platoni e identifikon të keqen me injorancën, ai nuk i referohet mosnjohjes së të dhënave apo datave. Ai nuk flet për një mungesë kulture, por për një formë më të thellë të verbërisë, paaftësinë për ta dalluar të keqen dhe të mirën.
Në vizionin e tij, kërkush nuk e bën të keqen për vetë të keqen. Ai mendonte se kush vepron në mënyrë të padrejtë, beson se po bën një të mirë. Gabimi qëndron në pandehjen si pozitive të asaj që në realitet po e degradon.
Thënë ndryshe, Platoni, duke ndjekur mësimet e Sokratit, mbron tezën se kërkush nuk vepron keq me vetëdije. Sipas tij, po ta dinte me të vërtetë se çfarë është e mira, askush nuk do të zgjidhte kurrë të kundërtën e saj. Pra e keqja lind nga paaftësia, pamundësia, për të njohur të mirën autentike.
Kjo ide e së mirës është një nga shtyllat e mendimit platonik. Tek “Republika”, Platoni imagjinon se mbi botën tonë shqisore dhe të ndryshueshme, ekziston një rend më i lartë i realiteteve të përjetshme dhe të pandryshueshme. Mes të gjithave, më e larta është pikërisht kjo Ide e së Mirës. Ai e shihte atë si burimin e drejtësisë, të bukurës dhe të vërtetës.
Alegoria e shpellës e përshkruan gjendjen njerëzore si një robëri mes hijeve, të cilat i marrim gabimisht si të vetmen të vërtetë. Dalja nga shpella nuk është vetëm ushtrim intelektual apo shtim dijesh, por një rrugëtim drejt transformimit të shpirtit.
Tek Platoni, etika nuk ndahet kurrë nga psikologjia. Për të, shpirti njerëzor është një gërshetim fuqish. Ai rendit arsyen, impulsin dhe dëshirën. Jeta e mirë nuk do të thotë.shtypje e nevojave apo prirjeve tona, por vendosja e një harmonie të brendshme ku arsyeja udhëheq dhe orekset nuk marrin timonin. Pikërisht në këtë ekuilibër gjendet drejtësia e shpirtit e, për rrjedhojë, vetë lumturia, sipas Platonit.
Për Aristotelin kjo mbetet një tezë thellësisht e debatueshme. Ai e vuri në dyshim idenë se mjafton thjesht të njohësh të mirën për ta zbatuar atë vetvetiu në jetën e përditshme.
Në fakt, përvoja jonë e përditshme duket se i jep të drejtë atij.
Sa e sa herë e dimë me saktësi absolute se çfarë duhet të bëjmë, e përsëri përfundojmë duke zgjedhur të kundërtën, atë që na dëmton apo që u bën keq të tjerëve. Kjo është ajo që filozofia e quan akrasia, pamjaftueshmëria e vullnetit përballë tundimeve.
Por, megjithë kritikat e arsyeshme, intuita e Platonit ruan një fuqi të jashtëzakonshme tërheqëse. Nëse zhytemi më thellë, shohim se e keqja më e madhe në botë nuk lind pothuajse kurrë nga dëshira abstrakte për të bërë keq, por nga format e ndryshme të verbërisë. Të tilla janë helmet e paragjykimit, kontrolli i manipulimit, trysnia e propagandës, plogështia e vetëgënjimit. Mbi të gjitha, paaftësia për ta parë të mirën e tjetrit si pjesë të së mirës sonë.
Pikërisht për këtë arsye, sot, në epokë digjitale të mbytur nga valët e dezinformimit dhe manipulimit të mendimit, Platoni prapë vlen për të na kujtuar një të vërtetë themelore. Pa një edukim të thellë të gjykimit nuk do ta kemi aftësinë për të dalluar të vërtetën nga simulimi i saj. Në këto rrethana liria është iluzion.
Marrë nga Këndi i Kryeredaktorit në gazetën DITA
