Nga Lindita Rustemi
Një politikë serioze pensionesh nuk matet me madhështinë e shifrave që shpall kryeministri, por me sigurinë ekonomike që u garanton qytetarëve pas një jete pune. Për pensionistin, kjo histori e miliardave të buxhetit nuk ka asnjë kuptim kur sheh paratë në fund të muajit
Duke folur për buxhetin prej 10 miliardë eurosh, kryeministri shpalli edhe një «rritje historike» të pensioneve. Por, kur zbret nga propaganda te shifrat, tabloja bëhet më pak entuziaste. Rritja ndahet sipas kategorive, shoqërohet me fasha dhe kushte, ndërsa pikëpyetjet mbi drejtësinë e formulës mbeten të hapura.
Për një pjesë të pensionistëve, shtesa është modeste; për të tjerët, mënyra e përcaktimit të saj ngre pikëpyetje mbi barazinë e trajtimit.
Kur kryeministri thotë se ekonomia i ka krijuar vendit mundësinë për të dyfishuar shpenzimet buxhetore, por pensionistët përballen me shtesa që, sipas kategorive të shpallura, nisin nga 600 lekë dhe shkojnë deri në 1.800 lekë në muaj, kontrasti është i dukshëm.
Pyetja nuk është nëse pensionet po rriten nominalisht, por nëse kjo rritje mjafton për të përmirësuar realisht jetën e atyre që kanë kaluar dekada në punë.
Le t’i shohim shifrat në raport me koston e jetesës dhe me mënyrën se si funksionojnë sistemet e pensioneve në vende të tjera të rajonit.
Mali i Zi e rriti pensionin minimal në 450 euro nga janari 2024, duke ndërhyrë drejtpërdrejt në nivelin e mbrojtjes së pensionistëve me të ardhura të ulëta. Ky model nuk mund të krahasohet mekanikisht me atë shqiptar, sepse sistemet e pensioneve, ekonomitë dhe nivelet e të ardhurave ndryshojnë. Megjithatë, ai ngre një pyetje të rëndësishme edhe për Shqipërinë: sa duhet të jetë niveli minimal i të ardhurave që i garanton një pensionisti një jetë dinjitoze?
Edhe Maqedonia e Veriut ka përdorur mekanizma të ndryshëm për rritjen e pensioneve, përfshirë rritjet lineare dhe indeksimin sipas treguesve ekonomikë. Përvoja e saj tregon se debati mbi pensionet nuk kufizohet vetëm te përqindja e rritjes, por përfshin edhe zgjedhjen politike se cilat kategori duhen mbështetur më shumë dhe si duhet të ruhet drejtësia mes përfituesve.
Në Shqipëri, çështja bëhet veçanërisht e ndjeshme kur rritja lidhet me kufij të caktuar të pensionit. Nëse një ndryshim fare i vogël në masën e pensionit mund të sjellë humbjen e një shtese, formula rrezikon të krijojë dallime joproporcionale mes njerëzve që ndodhen në kushte pothuajse identike. Një sistem i drejtë duhet të shmangë pasoja të tilla dhe të sigurojë që kriteret e përfitimit të jenë të qarta, transparente dhe të arsyeshme.
Problemi nuk është se pensionistët me të ardhura të ulëta përfitojnë më shumë. Përkundrazi, mbrojtja e tyre është një detyrim social. Problemi lind kur formula e rritjes nuk shpjegohet qartë, kur krijon kufij arbitrarë ose kur nuk garanton një raport të arsyeshëm mes viteve të punës, kontributeve të paguara dhe pensionit që përfitohet.
Pensioni nuk është thjesht një ndihmë që shteti u jep të moshuarve. Ai është edhe rezultat i një jete pune dhe i kontributeve të derdhura ndër vite. Prandaj, skema duhet të arrijë dy objektiva njëkohësisht: të mbrojë ata që rrezikojnë të mbeten në varfëri dhe të ruajë lidhjen mes kontributeve dhe përfitimeve. Këto objektiva nuk përjashtojnë njëri-tjetrin. Përkundrazi, janë dy shtylla të një sistemi të qëndrueshëm të sigurimeve shoqërore.
Këtu qëndron edhe dallimi mes politikës së pensioneve dhe një politike të mirëfilltë të asistencës sociale. E para duhet të marrë parasysh kontributet dhe vitet e punës, ndërsa e dyta synon të mbrojë ata që kanë nevojë për mbështetje shtesë. Kur këto dy funksione ngatërrohen, ekziston rreziku që pensioni të humbasë gradualisht lidhjen me kontributin dhe të trajtohet kryesisht si një pagesë që shteti e cakton sipas kategorive.
Edhe madhësia e buxhetit duhet parë në këtë kontekst. Një buxhet që kalon 10 miliardë euro mund të paraqitet si historik, por kjo nuk do të thotë automatikisht se është historike edhe përmirësimi i mirëqenies së pensionistëve. Për këtë duhet parë se sa shpenzon vendi për mbrojtjen sociale, sa shkon konkretisht për pensionet dhe çfarë rezultati prodhojnë këto shpenzime në jetën e qytetarëve.
Të dhënat për Shqipërinë tregojnë se shpenzimet për mbrojtjen sociale mbeten të kufizuara në raport me madhësinë e ekonomisë. Por krahasimet me vendet e rajonit dhe Bashkimin Europian duhen bërë duke përdorur të njëjtët tregues dhe të njëjtën periudhë, në mënyrë që diferencat të pasqyrojnë realitetin dhe jo dallimet metodologjike.
Në fund, gjithçka kthehet te fuqia blerëse. Një shtesë prej 800 lekësh në muaj për një pension prej 20.000 lekësh përfaqëson një rritje nominale prej 4 për qind. Një shtesë prej 1.800 lekësh për një pension prej 40.000 lekësh përfaqëson një rritje nominale prej 4,5 për qind. Por këto përqindje nuk tregojnë vetë se sa përmirësohet jeta e pensionistit. Për këtë duhet të krahasohen me rritjen e çmimeve gjatë së njëjtës periudhë, veçanërisht të ushqimeve, ilaçeve, energjisë dhe shpenzimeve të tjera bazë.
Nëse çmimet rriten me ritëm të krahasueshëm ose më të lartë se të ardhurat, pensionisti nuk fiton domosdoshmërisht fuqi të re blerëse. Ai mund të marrë më shumë para në letër, por të blejë po aq ose edhe më pak produkte se më parë.
Prandaj, pyetja që duhet t’i bëhet qeverisë nuk është vetëm sa lekë do t’u shtojë pensioneve, por edhe çfarë do të mund të blejnë pensionistët me to. Sa do të jetë pensioni minimal? Si do të mbrohet fuqia blerëse? Çfarë garancish do të ketë që vitet e punës dhe kontributet të vazhdojnë të kenë peshë në masën e pensionit? Dhe, mbi të gjitha, a do të ndërtohet një skemë e qëndrueshme, apo do të vazhdohet me shtesa që shpallen si arritje historike, por që nuk e zgjidhin problemin në themel?
