Në një shkrim kushtuar protestave në Shqipëri, DinamoPress kritikon ashpër qeverisjen e Edi Ramës, duke e akuzuar se ka favorizuar oligarkët dhe investitorët e afërt me pushtetin, ndërsa qytetarët përballen me varfërinë, çmimet e larta dhe emigracionin. Media italiane e cilëson modelin ekonomik të qeverisë si një sistem që nxit betonizimin, privatizimin e pasurive publike dhe thellimin e pabarazive sociale.
I vendosur në vitin 1942, filmi Debatik i Hysen Hakanit, i vitit 1961, rrëfen historinë e një grupi adoleshentësh që luftojnë kundër regjimit kolonial të Italisë fashiste në Shqipëri. Historia frymëzohet nga jeta e bashkëskenaristëve Selman Vaqari dhe Gëzim Erebara, të cilët u arrestuan së bashku me vajza dhe djem të tjerë, sepse bënin pjesë në një organizatë antifashiste të të rinjve të moshës 12 deri në 16 vjeç. Revoltat që kanë përfshirë qytetet evropiane këto ditë e bëjnë filmin më aktual se kurrë.
Që prej 13 tetorit, studentë dhe studente, me mbështetjen e qytetarëve të të gjitha moshave, kanë dalë në rrugët e Tiranës dhe të qyteteve të tjera shqiptare për të kërkuar dorëheqjen e qeverisë së Edi Ramës. Ashtu si në qytete të tjera evropiane, njerëzit ankohen për koston e lartë të jetesës dhe kushtet shumë të këqija të arsimit publik. Këto protesta të reja dhe më të ashpra pasojnë më shumë se 130 ditë demonstratash paqësore në rrugët e Tiranës, të cilat u bënë të njohura në mbarë botën si “revolucioni i flamingove”, ose flamingo revolution. Protestat kanë shkaktuar përplasje me forcat e rendit, të cilat, ashtu si gjatë pushtimit fashist, rrahin dhe arrestojnë qytetarët që kërkojnë drejtësi sociale, për të mbrojtur privilegjet e të pasurve.
Protesta e flamingove
Lëvizja protestuese lindi fillimisht për të ndaluar ndërtimin e resorteve luksoze në zonën e mbrojtur të Zvërnecit dhe në ishullin e Sazanit, ishulli i vetëm i Shqipërisë, nga kompani të lidhura me Jared Kushnerin, dhëndrin e Trumpit. Ndonëse brenda saj vepronin prirje politike të ndryshme dhe kundërshtuese, “revolucioni i flamingove” kishte tërhequr mbështetjen e mijëra njerëzve nga e gjithë bota, duke u kthyer në simbol të luftës kundër pushtetit të pakufizuar të oligarkive globale, të cilat po shkatërrojnë jetën e të gjitha qenieve të gjalla në planet. Për shqiptarët, protestat duhej të kishin një qëllim praktik: rrëzimin e qeverisë Rama, e cila tashmë e ka humbur plotësisht besueshmërinë në sytë e popullsisë për shkak të aferave të mëdha korruptive dhe dorëzimit të burimeve të vendit tek “investitorë” vendas dhe ndërkombëtarë të afërt me të.
Demonstratat e këtyre ditëve shprehin një proces historik që e ka zanafillën te rënia e komunizmit, kur Shqipëria iu nënshtrua me shpejtësi sistemit të ekonomisë neoliberale, i cili krijoi pabarazi shumë të mëdha shoqërore dhe e çoi vendin në prag të luftës civile në vitin 1997.
Regjimi neoliberal pasqyron konceptin e “Perandorisë”, siç e përkufizojnë Negri dhe Hardt, pra një sistem qeverisjeje rizomatik, që nuk ka një qendër të vetme pushteti dhe kontrolli, por e shfaq autoritetin e tij kudo dhe në forma të shumëllojshme. Ajo që nuk ka ndryshuar në krahasim me imperializmin klasik është karakteri klasor, seksist, racist dhe grabitqar i pushtetit kapitalist.
Ngjashëm me kontekstet koloniale që përshkruan Frantz Fanon, politikat neoliberale e ndajnë botën në zona të veçuara, duke krijuar nga njëra anë getot dhe nga ana tjetër ndërtesa, lagje ose zona të tëra vetëm për përfitimin e të pasurve dhe të kamurve, ku pjesa tjetër e popullsisë mund të hyjë vetëm si personel shërbimi me paga të ulëta. Në Shqipëri, me fonde me origjinë të dyshimtë, ndërtohen lagje me vila dhe resorte të rrethuara me mure, si dhe apartamente në rrokaqiej jashtëzakonisht të shtrenjtë, të cilët shumë pak njerëz mund t’i përballojnë, duke qenë se paga mesatare luhatet rreth 500–700 euro në muaj. Spekulimi në ndërtim është një veprimtari nga e cila përfiton kapitalizmi vendas dhe ndërkombëtar.
Ndërsa kompanitë shqiptare zakonisht merren me ndërtimin, projektimin e shumë ndërtesave në qendër të Tiranës ua besojnë studiove të arkitektëve italianë, si Stefano Boeri, ose arkitektëve të tjerë të njohur ndërkombëtarisht, si Bjarke Ingels, të cilët nuk kanë skrupuj të nxjerrin fitime në kurriz të të tjerëve. Ndonëse përballen me konkurrencën kineze, kompanitë italiane përfitojnë drejtpërdrejt nga industria vendase e ndërtimit, pasi eksportojnë materiale ndërtimi. Qeveria shqiptare ka nxitur betonizimin dhe privatizimin e zonave rurale dhe urbane përmes një ligji të posaçëm të miratuar në vitin 2015, që synon të favorizojë të ashtuquajturat “investime strategjike”, duke u dhënë kompanive private qasje në pronat shtetërore, zonat e mbrojtura dhe zonat turistike.
Zhvillimet e protestës
Imazhi i një Shqipërie moderne, të sigurt dhe mikpritëse, që qeveria në Tiranë është përpjekur të promovojë vitet e fundit, pasqyron kështu një politikë ekonomike që ka favorizuar turizmin dhe ndërtimin në dëm të sektorëve historikisht të rëndësishëm, si bujqësia. Sot industria shqiptare prodhon më shumë çimento dhe tulla, por më pak produkte ushqimore. Mjafton të hysh në një supermarket për të kuptuar se shumica e produkteve vijnë nga Italia, Greqia dhe Turqia dhe shpesh kushtojnë më shumë sesa në vendet e Evropës Perëndimore, ku pagat janë të paktën dyfish më të larta.
Lokalet dhe restorantet në modë në zonën e Bllokut në Tiranë dhe në zona të tjera që kanë kaluar procesin e gentrifikimit, si Pazari i Ri apo hapësirat përreth ish-stadiumit Qemal Stafa, po bëhen gjithnjë e më të papërballueshme jo vetëm për ne shqiptarët, por edhe për shumë turistë. Pasi kishte qenë lagjja e nomenklaturës, gjatë viteve 1990 dhe 2000 Blloku u kthye në një vend argëtimi për banorët e Tiranës. Tani, përkundrazi, po bëhet gjithnjë e më shumë një hapësirë e rezervuar për të huaj të privilegjuar — të ashtuquajturit expats — dhe për një numër të vogël vendasish të pasur.
Kësaj situate i shtohet mungesa e plotë e interesit të qeverisë për politikat arsimore dhe kulturore. Teatri Kombëtar u shemb dhe punimet për rindërtimin e tij kanë mbetur pezull prej kohësh.
Biblioteka Kombëtare funksionon në kushte të pasigurta, ndërsa qyteti ka vetëm dy kinema, përveç një kompleksi kinemash me disa salla, shumë larg qendrës, që shfaq kryesisht filma të Hollivudit. Përveç ndonjë aktiviteti propagandistik, si një program rezidencash artistike në vilën e ish-diktatorit, institucionet dhe nismat e pavarura artistike nuk gëzojnë njohje apo mbështetje të mirëfilltë.
Ashtu si në të gjitha vendet evropiane, luftërat imperialiste të nisura nga Putini në Ukrainë dhe nga Trumpi në Iran kanë nxitur inflacionin dhe kanë përkeqësuar jetën e shumicës së njerëzve.
Pensioni mesatar është rreth 160 euro në muaj, një shumë që nuk mjafton për të përmbushur as nevojat më themelore. Pasojat më të rënda të kësaj situate bien mbi të rinjtë, studentët dhe studentet, të cilët duhet të përballen me varfërimin e familjeve nga të cilat varen dhe me kostot e përgjithshme të vazhdimit të studimeve pas shkollës së mesme. Që nga fillimi i viteve 1990, emigracioni u është dukur shumë njerëzve e vetmja zgjidhje për të përmirësuar jetën, duke kërkuar paga më të larta. Prirjet migratore arritën një kulm të ri në vitet pas pandemisë Covid, gjatë të cilave vlerësohet se më shumë se 166 mijë shqiptarë janë larguar nga vendi.
Pika e kthesës
Por protestat e ditëve të fundit na tregojnë se ndoshta situata po ndryshon, sepse tashmë është e qartë për të gjithë se problemet sociale të Shqipërisë janë të njëjta me ato të periferive të Francës, Italisë dhe Belgjikës. Ato nuk vijnë nga paaftësia jonë për të respektuar “shtetin e së drejtës”, siç janë përpjekur të na bëjnë të besojmë. Përkundrazi, ato janë produkt i kapitalizmit, i cili krijon shfrytëzim, varfëri, korrupsion dhe përjashtim shoqëror.
Kwame Nkrumah ka pohuar se racizmi është pasojë e drejtpërdrejtë e kapitalizmit. Politikat e pamëshirshme neoliberale e kanë kthyer botën në një vend jomikpritës për shumicën e shqiptarëve, të cilët poshtërohen dhe shfrytëzohen si në atdhe, ashtu edhe jashtë tij.
Që nga vitet 1990, ne jemi rivendosur brenda një sistemi hierarkish racore, i cili përcakton inferioritetin tonë ontologjik në raport me perëndimorët.
Që nga shekulli XIX, ideologjia koloniale e ka përfytyruar karakterin e kombit ose të racës shqiptare si të egër, të dhunshëm dhe kriminal. Këto kategorizime kanë shërbyer dhe vazhdojnë të shërbejnë për të justifikuar imperializmin perëndimor në territoret e banuara nga shqiptarët dhe masat shtypëse të ndërmarra kundër tyre. Të jesh shqiptar në Perëndim është, në vetvete, një lloj krimi ose rrethanë rënduese.
Çdo shqiptar që ka kaluar kufijtë për të shkuar në Greqi, Itali, Francë, Angli, Belgjikë, Gjermani apo në ndonjë vend tjetër perëndimor e di mirë se autoritetet dhe njerëzit e zakonshëm të shohin me përçmim dhe dyshim. Racizmi shërben për të ulur vlerën e individit dhe për të zhvlerësuar punën e tij. Presioni që autoritetet ushtrojnë sidomos mbi emigrantët shqiptarë meshkuj kuptohet edhe nga fakti se ata shpesh renditen në krye të listave të komuniteteve emigrante të burgosura dhe të riatdhesuara. “Protokolli” i turpshëm Rama–Meloni për ndërtimin e kampeve të ndalimit të emigrantëve në Gjadër dhe Shëngjin, i nënshkruar në nëntor 2023, nxjerr në pah pozitën periferike të Shqipërisë, e cila përcaktohet si vend internimi për qenie të tjera njerëzore që, ashtu si shqiptarët, konsiderohen tepricë e kapitalizmit.
Fakti që kampet u ndërtuan nga një qeveri e drejtuar nga Fratelli d’Italia, trashëgimtare e drejtpërdrejtë e Partisë Kombëtare Fashiste, tregon vazhdimësinë e politikave neoliberale me ato të njëzetvjeçarit fashist. Ishte pikërisht Partia Kombëtare Fashiste ajo që e zgjeroi veprimtarinë koloniale italiane në Shqipëri në mesin e viteve 1920, përpara se ta pushtonte dhe aneksonte vendin gjatë periudhës 1939–1943.
Revoltat e këtyre ditëve janë një luftë klasash, fryt i një rebelimi spontan kundër shtypjes neoliberale dhe institucioneve të saj kombëtare e ndërkombëtare. Pas tridhjetë vitesh premtimesh për “demokraci” dhe “standarde evropiane jetese”, shqiptarët nuk duan më të jenë shërbëtorë të të pasurve dhe të Perëndimit, as jashtë vendit dhe as në atdhe. Ata duan të rimarrin kontrollin mbi jetët e tyre, të tjetërsuara nga kapitalizmi.
Pamjet e një djali që përleshej me duar të zhveshura me një grup policësh të pajisur për ndërhyrje kundër trazirave, të cilët e kishin rrethuar dhe po e godisnin me shkopinj gome, treguan vendosmërinë e protestuesve. Një i ri deklaroi se vuante nga leuçemia dhe nuk e dinte sa kohë i kishte mbetur për të jetuar, por ndiente detyrimin të merrte pjesë. Një studente 22-vjeçare tregoi mes lotësh vështirësitë ekonomike që e kishin shtyrë të protestonte. Shumë vajza të tjera iu bashkuan protestave, duke dalë, ashtu si ajo, në vijën e parë përballë policëve dhe mjeteve kundër trazirave.
Këta të rinj dhe të reja, ashtu si shumë të tjerë që kanë pësuar dhunë nga agjentët e Perandorisë neoliberale, janë kthyer në simbole guximi dhe krenarie, që shumëkush nuk priste t’i gjente te kjo gjeneratë. Popullsia dhe disa gazetarë e gazetare u solidarizuan me protestuesit, duke u vendosur mes tyre dhe policëve për të penguar arrestimet dhe për të dokumentuar dhunën e forcave të rendit.
Kalimi i protestave në një nivel tjetër
Protestuesit pohojnë se dhuna e këtyre ditëve buron nga fakti se qeveria ka refuzuar t’i marrë në shqyrtim kërkesat e tyre. Veprimet e dhunshme kanë pasur në shënjestër ndërtesa institucionale dhe private, simbole të pushtetit neoliberal dhe teknofashist, si bankat dhe dyqanet e kompanive telefonike, disa rrokaqiej dhe kamerat e sigurisë. Gjithashtu, iu vu zjarri zyrës së Kolegjit të Evropës. Ndonëse prej vitesh vërehet njëfarë pakënaqësie ndaj politikave të Brukselit, revoltat nxorën shumë qartë në pah zhgënjimin e shumë shqiptarëve ndaj BE-së, të cilën e konsiderojnë bashkëfajtore të qeverisë së Edi Ramës.
Përfaqësia e BE-së në Shqipëri publikoi në rrjetet sociale një mesazh ku dënonte sulmet ndaj pronës publike dhe private. Qindra përdorues u përgjigjën duke shprehur zhgënjimin ndaj BE-së, të cilën e akuzojnë se ka shpërfillur kërkesat paqësore të protestuesve. Ursula von der Leyen, e cila vizitoi Shqipërinë më 30 shtator, u kritikua për heshtjen e saj ndaj demonstratave. Anëtarësimi i Shqipërisë në BE është kauza kryesore politike e Edi Ramës, i cili pohon se pa të negociatat do të rrezikoheshin. Por disa shqiptarë që u përgjigjen postimeve të BE-së mendojnë se anëtarësimi nuk do të sjellë përfitime dhe nuk duan më të jenë pjesë e saj.
Demonstratat e fundit ndryshojnë nga ato paqësore të javëve të mëparshme, sepse nuk shihen flamuj të BE-së dhe të Shteteve të Bashkuara, të cilët më parë shfaqeshin mes turmës.
Shumë njerëz habiteshin nga fakti se protestuesit valëvitnin flamuj amerikanë, ndërkohë që dhëndri i presidentit amerikan ishte nismëtari kryesor i projekteve në Zvërnec dhe Sazan. Prania e flamujve amerikanë në demonstrata lidhet me përfaqësues të opozitës së djathtë, si Partia Demokratike (PD), të cilët, me shpresën për të përfituar nga pakënaqësia popullore, po përpiqen t’i bëjnë lajka ambasadës amerikane dhe establishmentit të Uashingtonit, duke kërkuar mbështetjen e tyre shpëtimtare. Përpjekjet e opozitës për ta vënë lëvizjen nën kontrollin e saj kanë vazhduar edhe ditët e fundit, me përfaqësues të PD-së që kanë shkuar në spitale për të vizituar protestuesit e plagosur dhe me krijimin e një ekipi për ndihmë juridike.
Megjithatë, është e qartë se, ashtu si gjatë protestave paqësore, shumica e protestuesve kërkojnë një ndryshim rrënjësor të politikës shqiptare, duke kërkuar burgosjen si të Edi Ramës, ashtu edhe të kreut të opozitës, Sali Berisha.
Nënshtrimi ideologjik i PD-së ndaj Shteteve të Bashkuara dhe mungesa e dënimit të politikave imperialiste të Trumpit janë shenja se, nëse opozita merr pushtetin, do ta shesë Shqipërinë edhe më lirë sesa po e shet Edi Rama. Duke ndjekur deklaratat e disa mbështetësve të PD-së, mund të vërehet se si qëndrimet antikoloniale dhe antisioniste që qarkullojnë në Shqipëri manipulohen dhe riparaqiten në një version MAGA, neofashist dhe antisemit. Sipas këtyre pikëpamjeve, Shqipëria është viktimë e një plani “sorosian”, të mbështetur nga BE-ja, që synon ta kolonizojë vendin duke i zëvendësuar shqiptarët me kolonë izraelitë dhe emigrantë aziatikë e afrikanë.
Përbërja e lëvizjes
Protestuesit i bashkon dëshira për të larguar qeverinë dhe për të protestuar kundër korrupsionit dhe kostos së lartë të jetesës, por ata nuk kanë një orientim ideologjik të përbashkët e koherent. Në fakt, mes tyre ka grupe të ndryshme, me pikëpamje të ndryshme, si studentë dhe studente, tifozë ultras të skuadrave të futbollit me simpati të djathta dhe të majta, si dhe vajza e djem nga lagjet dhe provincat. Profili në Instagram Antifa Tirana mbështet revoltat dhe publikon materiale nga rrugët. Herë pas here, mes turmës dëgjohen edhe thirrje “Poshtë komunizmi”, çka tregon se disa i përjetojnë ngjarjet si një rikthim në vitet 1990. Simbolet janë të pakta. Shihen disa flamuj shqiptarë, flamuj të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) dhe simbole të tjera nacionaliste, por bëhet fjalë për elemente të shpërndara mes turmës. Thirrjet që nxisin “revolucionin” ndërthuren me sloganin “Shqipëria shqiptarëve, vdekje tradhtarëve”.
Nacionalizmi dhe racizmi i nënkuptuar janë të rrënjosur thellë në kulturën shqiptare, ashtu si te të gjithë popujt evropianë. Megjithatë, në këto rrethana, shprehjet patriotike nuk drejtohen kundër emigrantëve që përballen me racizëm apo kundër “armiqve” ballkanikë, edhe pse disa anëtarë të opozitës përpiqen t’i orientojnë në atë drejtim.
Nacionalizmi i këtyre ditëve është një reagim kundër politikave të qeverisë dhe mbështetësve të saj perëndimorë. Nga komentet në rrjetet sociale mësohet se demonstratat kanë gjetur mbështetje edhe te njerëz me origjinë nga Serbia, një komunitet që konkurrenca mes perandorive e ka vendosur shpesh në marrëdhënie kundërvënieje me shqiptarët. Shumë shqiptarë kanë shprehur gjithashtu simpati për demonstratat që kërkonin dorëheqjen e Vuçiçit në Serbi. Kjo tregon se, përtej propagandës së partive politike, shumë njerëz e dinë se marrëdhëniet e tyre nuk janë të destinuara të mbeten peng i armiqësive të supozuara të lashta kombëtare dhe racore. Përkundrazi, ekziston një vetëdije e fortë se marrëdhëniet mes komuniteteve ballkanike janë helmuar historikisht nga politikat e zgjerimit kapitalist, si ato që po zbatohen tani.
Efekti Gaza
Kthimi frikacak i shpinës nga Amerika ndaj Ukrainës tashmë ua ka bërë të qartë të gjithëve se besnikëria ndaj fuqive perëndimore nuk ofron asnjë garanci sigurie. Një tjetër faktor që ka ndikuar në ndryshimin e mendimit të shumë shqiptarëve për Perëndimin është gjenocidi në Gaza. Në Tiranë janë zhvilluar disa demonstrata në mbështetje të popullit palestinez dhe shumë njerëz shqetësohen nga fakti se qeveria ka nisur të bashkëpunojë me Izraelin për të prodhuar dronë dhe mortaja në Shqipëri. Mungesa e një qëndrimi të BE-së kundër Izraelit dhe mbështetja e vazhdueshme që administrata amerikane i jep Tel Avivit kanë krijuar ndjenja mosbesimi dhe frike ndaj Uashingtonit dhe Brukselit.
Nëse BE-ja dhe SHBA-ja mbyllin sytë përballë viktimave palestineze, përse duhet të kujdesen për shqiptarët, një popull me origjinë kryesisht myslimane, të cilin e konsiderojnë të përbërë nga njerëz të egër dhe/ose kriminelë?
Shqiptarët ruajnë kujtesën e politikave koloniale, spastrimeve etnike dhe masakrave të kryera kundër tyre nga qeveritë e vendeve fqinje, me mbështetjen e fuqive të mëdha, dhe për këtë arsye nuk ndihen aspak të qetë përballë ngjarjeve në Palestinë. Çështja palestineze, ashtu si ajo boshnjake dhe e Kosovës, janë pasoja të drejtpërdrejta të ndarjes së territoreve të Perandorisë Osmane dhe politikave të përndjekjes kundër popullsive me origjinë islame, të cilat, sipas ideologjisë koloniale, janë të papajtueshme me vlerat perëndimore. Gaza është përmendur shpesh nga gazetarë dhe komentues shqiptarë për të përshkruar dhunën e policisë kundër protestuesve. Këto krahasime nuk bëhen për të pohuar se dy kontekstet janë të krahasueshme apo se ekziston një rrezik “sionist”. Të flasësh për Gazën shërben për të parashikuar mundësinë dhe ndoshta për të larguar frikën se ngjarje të ngjashme me ato në Palestinë mund të ndodhin edhe në Shqipëri, nga vetë qeveria shqiptare, me miratimin pasiv ose aktiv të Perëndimit.
Protestat e këtyre ditëve në Shqipëri, Francë, Itali dhe Belgjikë lindin nga ndjesia se njerëzit kanë përfunduar në pjatën e oligarkëve të pangopur, prej të cilëve askush nuk pret ndjeshmëri ndaj njerëzimit. Ashtu si të rinjtë në filmin Debatik, njerëzit që shprehin kundërshtimin e tyre në Evropë janë ata që Moten dhe Harney i quajnë undercommons, pra një komunitet njerëzish të vendosur në pozitë të nënshtruar nga kapitali, që jetojnë në një përpjekje të vazhdueshme për t’u shpëtuar autoriteteve dhe mekanizmave të tyre institucionalë e teknologjikë të sundimit dhe përvetësimit. Ashtu si gjatë Rezistencës, dhuna që ka shpërthyer në qytetet evropiane është rezultat i një përpjekjeje spontane, rizomatike, ideologjikisht heterogjene, por edhe plotësisht të vetëdijshme, për t’iu kundërvënë rendit neoliberal dhe prirjes së tij autoritare, me qëllim shmangien e një situate rreziku ekzistencial.
Përshtatur nga “DinamoPress“
