Tragjedia e gabimeve të Donald Trump

Nga Joseph E. Stiglitz

Pavarësisht se sa do të zgjasë lufta e pamenduar mirë e presidentit amerikan Donald Trump dhe kushtet e sotme stagflacioniste, pasojat afatgjata do të jenë të thella. Duke e konsideruar veten si një monark absolut, Trump ka shkatërruar diçka që nuk mund ta riparojë dhe ka çliruar forca që nuk mund t’i vërë më nën kontroll.

Është e vërtetë, siç ka thënë dikur Alexander Pope, se të gabosh është njerëzore. Por megjithëse të gjithë njerëzit gabojnë, disa janë më të prirur të gabojnë se të tjerët. Kjo është një nga arsyet pse demokracia është e domosdoshme—sepse vendimet që prekin shumë njerëz duhet t’i nënshtrohen proceseve të kujdesshme vendimmarrëse, me kontrolle dhe balanca.

Historia e sundimit autoritar dhe absolutist është plot me figura, gabimet e të cilëve kanë sjellë pasoja katastrofike jo vetëm për ta vetë, por edhe për shoqëritë që ata drejtonin.

Nuk ka vendim më të rëndësishëm sesa shpallja e luftës kundër një shteti tjetër. Megjithatë, Shtetet e Bashkuara e kanë bërë pikërisht këtë pa respektuar as sistemin e tyre të kontrollit dhe balancës, as procesin e arsyeshëm të vendimmarrjes. Ashtu si mbretërit e dikurshëm, presidenti impulsiv dhe gënjeshtar i Amerikës, Donald Trump, mbetet i pakontrolluar nga pushteti legjislativ dhe i rrethuar nga njerëz servilë që i thonë vetëm atë që ai dëshiron të dëgjojë. Pasoja katastrofike tashmë është e dukshme: Amerika është sërish e përfshirë në një luftë në Lindjen e Mesme, e cila ka marrë mijëra jetë—kryesisht civilësh—dhe gjatë së cilës ka shumë gjasa që të jenë kryer disa krime lufte.

Askush nuk e di sa do të zgjasë lufta me Iranin, sa krime të tjera lufte do të kryhen, apo sa të pafajshëm të tjerë do të vriten. Por amerikanët duket se janë bërë aq të mpirë ndaj shkeljeve të të drejtave të njeriut dhe të shtetit të së drejtës nga Trump, dhe aq të mbingarkuar nga fluksi i pandërprerë i lajmeve të fundit, sa mezi kanë organizuar ndonjë protestë.

Edhe në universitetet tona, zakonisht qendra proteste dhe kundërshtimi, mbizotëron frika. Si nën të gjitha regjimet represive, kërcënimi i pasojave ekonomike ose edhe më keq—humbja e vizës, përballja me dëbimin nga vendi ose me një hetim penal—po arrin efektin e synuar.

Si ekonomist, më pyesin shpesh se çfarë do të thotë për ekonominë amerikane dhe globale lufta e zgjedhur nga Trump kundër Iranit. Përgjigjja e shkurtër është se sa më shumë të zgjasë, aq më i madh do të jetë dëmi. Por edhe nëse lufta përfundon shpejt, efektet do të zgjasin. Në fund të fundit, zinxhirët kritikë të furnizimit tashmë janë ndërprerë dhe strukturat e prodhimit të naftës dhe gazit janë shkatërruar. Shumica e vlerësimeve sugjerojnë se riparimet do të zgjasin me vite.

Për më tepër, nuk janë vetëm furnizimet me naftë dhe gaz ato që janë vënë në rrezik. Ndryshe nga embargot e naftës të viteve 1970, tani është vënë në pikëpyetje edhe prodhimi i plehrave kimike, nga i cili varen sistemet globale të ushqimit. Kjo krizë vjen menjëherë pas tronditjeve të tjera të mëdha ekonomike botërore—nga pandemia e COVID-19 dhe pushtimi i Ukrainës nga Rusia, deri te lufta globale tarifore e Trump dhe shkatërrimi i sistemit ndërkombëtar të tregtisë së bazuar në rregulla—të cilat të gjitha kanë kontribuar në rritjen e inflacionit dhe thellimin e krizës së përballueshmërisë ekonomike.

Përpara se Trump të rikthehej në Shtëpinë e Bardhë, inflacioni ishte në rënie, megjithëse ende shumë mbi objektivin e dashur prej 2% të bankierëve qendrorë. Por tarifat doganore e ngadalësuan ndjeshëm këtë prirje dhe inflacioni ka nisur sërish të rritet në mbarë botën. Me shumë vende, përfshirë edhe Amerikën, që tashmë po përballen me një krizë të përballueshmërisë—të përkeqësuar nga vetë politikat amerikane—rreziku tani është që bankat qendrore kudo ose të rrisin normat e interesit, ose të paktën të ngadalësojnë ritmin me të cilin po i ulnin ato.

Kjo, nga ana tjetër, do ta përkeqësojë edhe më shumë krizën e përballueshmërisë—sepse blerja e një shtëpie ose shlyerja e borxhit të kartës së kreditit do të bëhet më e vështirë—dhe do të ngadalësojë një ekonomi amerikane që tashmë është tronditur nga pasojat e politikave të paqëndrueshme të Trump për tregtinë, emigracionin dhe financat publike. Po të mos ishte për shpenzimet e pakufizuara për qendrat e të dhënave të inteligjencës artificiale—që mbështesin rreth një të tretën e rritjes ekonomike të SHBA-së—ekonomia amerikane do të ishte vërtet e dobët.

Dhe tani që uljet regresive të taksave të Trump për miliarderët dhe korporatat kanë hyrë në fuqi, SHBA-ja ka më pak hapësirë fiskale për të përballuar tronditjet që ai vetë ka shkaktuar, si edhe ato që inteligjenca artificiale mund të sjellë—nga humbja e vendeve të punës deri te kolapsi i flluskës teknologjike.

Pretendimi i Trump se SHBA-ja do të përfitojë si eksportuese neto e naftës është i pakuptimtë. Po, Exxon do të përfitojë, por konsumatorët amerikanë paguajnë çmime që përcaktohen në tregun global—dhe këto çmime janë rritur ndjeshëm. Në kushte të tilla, është e qartë se SHBA-ja duhet të vendosë një taksë mbi fitimet e jashtëzakonshme. Por kjo nuk do të ndodhë nën një administratë kaq thellësisht të kapur nga industria e lëndëve djegëse fosile.

Edhe aleatët e dikurshëm të Amerikës në Evropë po goditen nga rritja e çmimeve të energjisë dhe mungesat në furnizim, të shkaktuara nga politikat e Trump. Nëse politikëbërësit evropianë i lidhin çmimet e energjisë elektrike me çmimet e gazit (siç bënë në fillim të luftës në Ukrainë), situata mund të përkeqësohet edhe më shumë.

Por nëse Evropa ndjek një strategji për të rikthyer sovranitetin e saj duke ulur varësinë nga teknologjia dhe mbrojtja amerikane, ajo mund të forcojë pozicionin e saj si tani, ashtu edhe në planin afatgjatë.

Pavarësisht sa do të zgjasë lufta dhe kushtet aktuale stagflacioniste, pasojat afatgjata të këtij episodi do të jenë të thella. Shpresa është që bota ta kuptojë se “paqëndrueshmëria” e energjisë diellore dhe asaj të erës është shumë më e menaxhueshme sesa varësia e vazhdueshme nga lëndët djegëse fosile, të cilat varen nga kapriçot e figurave autoritare dhe të paparashikueshme si Trump dhe presidenti rus Vladimir Putin.

Nëse lufta e Trump përshpejton tranzicionin e gjelbër në nivel global, atëherë ajo do të ketë të paktën një anë pozitive të rëndësishme.

Gjithsesi, një tjetër gozhdë i është shtuar arkivolit të botës paqësore dhe pa kufij që paraardhësit tanë u përpoqën të ndërtonin pas Luftës së Dytë Botërore. Nën Trump, vendi që hodhi themelet e asaj bote tani po e shkatërron atë. Mes luftës së re të ftohtë me Kinën dhe mungesës së dukshme të qëndrueshmërisë në zinxhirët globalë të furnizimit, ka pak arsye për optimizëm. Dhe me demokracinë në SHBA kaq të dobësuar, gabimet njerëzore dhe pasojat e tyre po grumbullohen me shpejtësi.