Për më shumë se një dekadë, Aleksandar Vuçiç ka qenë figura rreth së cilës është organizuar pothuajse e gjithë jeta politike e Serbisë. President, kryeministër, drejtues partie dhe protagonist i përhershëm i debatit publik, ai ka ndërtuar një sistem në të cilin kufijtë mes shtetit, qeverisë dhe pushtetit personal janë bërë gjithnjë e më të paqartë.
Por Serbia që shkon në zgjedhje këtë të diel nuk është më ajo e disa viteve më parë. Në rrugët e Beogradit, Novi Sadit dhe qyteteve të tjera është shfaqur një brez që nuk e pranon më si të pashmangshme vazhdimësinë e së njëjtës elitë politike.
Studentët nuk kërkojnë thjesht zëvendësimin e një kryeministri me një tjetër. Ata kanë ngritur një sfidë ndaj mënyrës se si funksionon shteti serb, ndaj mungesës së transparencës dhe ndaj një kulture politike ku përgjegjësia shpesh humbet mes institucioneve që duhet ta garantojnë atë.
Tragjedia e Novi Sadit, ku shembja e një strehe betoni në stacionin hekurudhor u mori jetën 16 personave, u bë simbol i kësaj pakënaqësie. Ajo ngriti pyetje që shkonin shumë përtej sigurisë së një ndërtese: kush i kontrollon kontratat publike, kush mban përgjegjësi për investimet shtetërore dhe sa të pavarura janë institucionet që duhet të hetojnë dështimet e tyre?
Përgjigjja e studentëve ishte mobilizimi. Përgjigjja e pushtetit përfshiu akuza për destabilizim, ndërhyrje të huaja dhe përpjekje për rrëzimin e qeverisë.
Kjo përplasje zbuloi një nga dobësitë themelore të modelit politik të Vuçiçit: vështirësinë për ta trajtuar kundërshtimin qytetar si një kërkesë legjitime për llogaridhënie dhe jo si një kërcënim ndaj pushtetit.
Për vite me radhë, presidenti serb e ka paraqitur veten si garantin e stabilitetit, zhvillimit ekonomik dhe peshës ndërkombëtare të Serbisë. Ai ka kultivuar marrëdhënie me Brukselin, Moskën, Pekinin dhe Uashingtonin, duke e kthyer ekuilibrimin mes fuqive të mëdha në një instrument të rëndësishëm të politikës së tij.
Por stabiliteti nuk mund të matet vetëm me jetëgjatësinë e një qeverie. Një shtet mund të ketë të njëjtin udhëheqës për shumë vite dhe njëkohësisht të përballet me institucione të dobëta, media nën presion dhe qytetarë që nuk besojnë se ligji zbatohet njësoj për të gjithë.
Pikërisht këtu qëndron thelbi i sfidës studentore.
Vuçiç ka ndërtuar një sistem politik që mbështetet fort te figura e tij. Studentët po kërkojnë një sistem që të mos varet nga figura e askujt.
Dallimi është thelbësor.
Njëra logjikë e vendos udhëheqësin në qendër të shtetit. Tjetra kërkon që institucionet të qëndrojnë mbi udhëheqësin.
Për këtë arsye, lëvizja studentore nuk mund të kuptohet vetëm përmes sondazheve apo numrit të mandateve që mund të fitojë. Rëndësia e saj qëndron edhe te fakti se ka rikthyer në debatin publik pyetje që pushteti i gjatë i një force politike kishte arritur t’i linte në plan të dytë.
Ajo ka treguar se pakënaqësia ndaj korrupsionit nuk është domosdoshmërisht pronë e opozitës tradicionale. Se kërkesa për drejtësi mund të bashkojë qytetarë me bindje të ndryshme. Dhe se një brez i ri mund të hyjë në politikë pa pranuar automatikisht rregullat e vendosura nga ata që e kanë dominuar prej dekadash.
Kjo nuk do të thotë se studentët kanë zgjidhje për çdo problem të Serbisë. Një lëvizje proteste mund të bashkohet rreth kërkesës për ndryshim, por qeverisja kërkon marrëveshje për ekonominë, politikën sociale, marrëdhëniet ndërkombëtare dhe çështje të ndërlikuara si Kosova.
Edhe brenda lëvizjes studentore ekzistojnë dallime politike dhe ideologjike. Ajo që i bashkon pjesëmarrësit nuk është domosdoshmërisht një vizion i përbashkët për çdo çështje, por bindja se mënyra aktuale e qeverisjes ka nevojë për ndryshim.
Kjo është njëkohësisht forca dhe kufizimi i saj.
Megjithatë, do të ishte gabim që mungesa e një programi plotësisht të konsoliduar të përdorej për të zhvlerësuar kërkesat e studentëve. Llogaridhënia, transparenca dhe pavarësia e institucioneve nuk janë kërkesa që duhet të presin derisa një lëvizje qytetare të hartojë një program të plotë qeverisës. Ato janë detyrime të çdo qeverie demokratike.
Në këtë kuptim, sfida ndaj Vuçiçit është më e thellë sesa një garë zgjedhore.
Presidenti serb ka përballë një brez që nuk e sheh pushtetin e tij si një realitet të pandryshueshëm. Një brez që nuk e ka përjetuar politikën vetëm përmes rivalitetit mes partive tradicionale, por përmes përvojës së protestës, organizimit qytetar dhe kërkesës për përgjegjësi.
Kjo ndryshon marrëdhënien mes shoqërisë dhe pushtetit.
Një qeveri mund të kontrollojë shumicën parlamentare, të ketë një organizim të fuqishëm partiak dhe të gëzojë mbështetje elektorale. Por asnjëra prej këtyre nuk e përjashton detyrimin për t’u përballur me kritikat dhe për të dhënë përgjigje ndaj shqetësimeve të qytetarëve.
Për Vuçiçin, rikthimi i mundshëm në postin e kryeministrit do të ishte vazhdimësi e rolit të tij dominues në politikën serbe. Por një mandat i ri nuk do t’i zhdukte automatikisht problemet që kanë nxitur protestat.
Korrupsioni, besimi te drejtësia, liria e medias dhe marrëdhënia mes shtetit dhe partisë në pushtet nuk zgjidhen vetëm përmes rezultatit të kutive të votimit. Ato kërkojnë reforma institucionale dhe një ndryshim të mënyrës së ushtrimit të pushtetit.
Nga ana tjetër, edhe një rezultat i favorshëm për studentët do të sillte përgjegjësi të reja. Të sfidosh një sistem është ndryshe nga ta reformosh atë. Ndryshimi i drejtuesve nuk garanton vetvetiu ndryshimin e praktikave politike.
Kjo është arsyeja pse zgjedhjet e së dielës kanë rëndësi përtej emrave që konkurrojnë.
Ato do të tregojnë se sa mbështetje gëzon ende modeli i qeverisjes së Vuçiçit dhe sa hapësirë ka krijuar lëvizja studentore për një alternativë politike. Por besueshmëria e procesit, barazia e kushteve të konkurrimit dhe respektimi i rezultatit janë po aq të rëndësishme sa vetë numri i votave.
Për Ballkanin, kjo përballje ka gjithashtu një domethënie të veçantë.
Serbia është një aktor qendror në rajon dhe politika e saj e brendshme ndikon drejtpërdrejt në marrëdhëniet me Kosovën, Bosnjën dhe Hercegovinën dhe Bashkimin Evropian.
Një ndryshim politik në Beograd nuk do të nënkuptonte domosdoshmërisht ndryshim të menjëhershëm të qëndrimit ndaj Kosovës. Nacionalizmi dhe mosnjohja e pavarësisë së saj nuk kufizohen vetëm te Vuçiçi. Ato kanë mbështetje edhe në pjesë të tjera të spektrit politik serb.
Por mënyra se si funksionon demokracia brenda Serbisë mbetet e rëndësishme për të gjithë rajonin. Institucionet më të përgjegjshme, media më të lira dhe një proces politik më transparent do të ndikonin edhe në mënyrën se si Beogradi i trajton marrëdhëniet me fqinjët.
Në fund, pyetja nëse po i vjen fundi epokës së Vuçiçit nuk mund të marrë përgjigje përpara votimit.
Ai vazhdon të ketë një strukturë të fuqishme partiake, përvojë të gjatë politike dhe një bazë mbështetëse që nuk mund të shpërfillet. Studentët kanë energjinë e një lëvizjeje të re, por përballen me sfidën e shndërrimit të saj në përfaqësim dhe qeverisje.
Megjithatë, një ndryshim tashmë ka ndodhur në debatin politik serb.
Pushteti i Vuçiçit nuk diskutohet më vetëm nga kundërshtarët e tij tradicionalë. Ai sfidohet nga një brez që kërkon të rishikojë vetë marrëdhënien mes qytetarit dhe shtetit.
Dhe ndoshta këtu qëndron kuptimi më i rëndësishëm i këtyre zgjedhjeve: jo te pyetja nëse një njeri do të vazhdojë të qeverisë, por te pyetja nëse Serbia mund të ndërtojë institucione që nuk varen nga vazhdimësia e tij.
Sepse fundi i një epoke politike nuk përcaktohet vetëm nga largimi i një udhëheqësi. Ai merr kuptim kur ndryshojnë rregullat që ia kanë bërë të mundur përqendrimin e pushtetit.
j.l./ dita
