Nazizmi dje dhe bishtat e Demokracisë liberale sot

Dr. JORGJI KOTE

Në shkrimin e botuar në gazetën DITA më 24 Tetor “Një pyetje thelbësore për të kuptuar jo vetëm historinë por dhe natyrën njerëzore“, autori Adrian Thano nxjerr në pah predispozicionin e një shumice intelektualësh dhe njerëzve të shquar të artit, kulturës, shkencës, mjekësisë, etj të cilët, dashur pa dashur ndihmuan në përhapjen dhe ngjitjen në pushtet të nazizmit dhe Hitlerit në Gjermani mbi një shekull më parë.

Shkrimi vjen në momentin e duhur mbasi kjo çështje është bërë sërish objekt analizash; më 3 Tetor atje sapo u kremtua 35 Vjetori i Ribashkimit, ndërsa më 9 Nëntor është 36 Vjetori i i rënies së Murit të Berlinit.

Falë njohjes të realiteteve gjermane për shkak të punës si diplomat në fillimin e viteve 2000, në vijim të shkrimit të mësipërm po shpreh, me aq sa e lejon vendi, disa mendime. Më gjerësisht ato i kam shtjelluar te libri “Berlini pa Mure” (2009) dhe “Diplomacia për të gjithë” (2014), të dyja botime të TOENA.

Padyshim që 30 Janari 1933, dita kur Adolf Hitleri u shpall Kancelar dhe Fyhrer i Gjermanisë shënon fillimin e kapitullit më të errët në historinë gjermane dhe atë botërore. Hitleri ndërmori dhe përshkallëzoi pa humbur kohe linçimin e njerëzve dhe forcave progresive, duke shkallmuar arritjet e deriatëhershme të demokracisë gjermane. Ndaj me të drejtë lind pyetja: Si “mbiu” nazizmi dhe si u kthye me shpejtësi marramendëse në kult tamam në vendin e shkencës, filozofisë dhe muzikës elitare?

Gjermania dhe Berlini janë vendi dhe metropoli ku kryen veprimtarinë e tyre me jehonë të gjerë ndërkombëtare personalitete me jehonë planetare, si reformisti legjendar Martin Luter, themeluesi i astronomise teorike Kepler, filozofi i madh Emanuel Kanti, kompozitorët e papërsëritshëm Bethoven, Wagner, Hendel, Mendelson, dramaturgë të shquar si Bertolt Brecht, zbulues të mëdhenj në mjeksi, si Robert Koch e Rontgen dhe shumë të tjerë.

Edhe Weimari, ku u mblodh për shkaqe sigurie Asambleja Parlamentare dhe u miratua Kushtetuta e parë demokratike më 1918 është kryeqendër e kulturës gjermane/europiane; ku kanë lindur dhe punuar Gëte, Schiler, List, Bach, Cranach dhe personalitete të tjera.

Paul Schallück pohon se “Gjermania është vendi i enigmave, paradokseve dhe brerjes së ndërgjegjes. Vend që do artin, të bukurën, letërsinë, por që megjithatë e bëri të pamundur në atë kohë jetën e vërtetë intelektuale!”

Ca më keq akoma, qysh në prag të Luftës së Parë Botërore dhe më vonë shumë intelektualë, profesorë, akademikë, artistë, shkrimtarë, filozofë dhe shkencëtarë gjermanë me famë botërore, madje dhe nobelistë, kishin dalë hapur në mbështetje të politikave të mprapshta dhe luftënxitëse të asaj kohe, duke justifikuar dhe mbështetur gjoja qëllimet paqësore të asaj lufte.

Siparin në këtë drejtim e çelën 93 intelektualë të shquar gjermanë me “Apel drejtuar botës së qytetëruar” të botuar më 13 tetor 1914 në “Berliner Tageblatt”. Të njëjtin manifest shpallën në prag të asaj lufte edhe 100 intelektualë të shquar francezë, ndërmjet të cilëve shkrimtari nobelist Anatole France, kritiku Octave Mirbeau, piktori i famshëm Claude Monet, etj. Kjo demagogji intelektualësh u përsërit dhe në prag të Luftës së II Botërore.

Lidhur me këtë dukuri, shkrimtari i famshëm francez, Romain Rolland, shprehej se “gjithë bota e letrave u mobilizua”. Nuk mund të dalloje më personalitete. Universitetet e asaj kohe ishin kthyer në “ministri të disinformimit të brendshëm”.

Këtu shumë ekspertë paralajmërojnë me të drejtë se është gabim që fajin për këtë t’ua hedhim ngushtësisht dijeve, talentit dhe kulturës së intelektualëve. Përkundrazi, pa mohuar mungesën e personalitetit dhe kurajos së tyre për përfaqësimin dhe mbrojtjen e vlerave qytetare, kjo dukuri shpjegohet me gjendjen e mjerueshme të Gjermanisë pas disfatës në Luftën e I Botërore, viktimizimit kolektiv të gjithë popullit gjerman nga Traktati i Versajës, bashkë me dobësitë kushtetuese të Republikës demokratike të Weimarit të krijuar në vitin 1919. Nga ana tjetër, forcimi i pushtetit sovjetik të Lenin/Stalinit dhe rreziku i përhapjes së komunizmit në Gjermani po frikësonte gjithnjë e më shumë turmat e zhgënjyera.

Në këto rrethana, populizmi ekstrem i Hitlerit, i kombinuar me karizmën e tij çmendurake u bënë “melhem shprese” për përpunimin e tyre politik/psikologjik.

Faktori tjetër kryesor me ndikim të madh ishte mungesa e traditës dhe dëshirës për demokraci në Gjermani. Shumë analistë dhe historianë vënë në dukje se gjermanët vlerësonin më tepër bindjen e verbër, pasivitetin, prepotencën, arrogancën dhe “Deutsch Kulturën”. Këtë realitet të hidhur e shpjegon bindshëm edhe pohimi i Erich Fromm se “shumica e gjermanëve kishin ndërtuar një terren të tillë, ku fara e hedhur nga Hitleri mundi pa vështirësi të mbillej dhe lulëzonte”. Ndaj dhe 15 vitet e Republikës së Weimar-it quhen “demokraci pa demokratë”.

Natyrisht që Hitleri luajti rolin e vet përcaktues me ideologjinë dhe karizmën e vet të çmendur; aq sa ende diskutohet nëse mund të ishte penguar ngjitja e tij edhe sikur edhe këto norma, ligje dhe klauzola kushtetuese të kishin qenë më të mira?

Në këto kushte, Hitleri dhe pasuesit e tij vepruan më me lehtësi, duke përhapur idenë se qytetaria, kultura, e sidomos demokracia liberale ishin vlera të qenësishme për Francën, Britaninë e Madhe dhe vende të tjera europiane, por jo për Gjermaninë. Për pasojë, edhe vlerat e jashtëzakonshme dhe traditat e filozofisë, kulturës, artit, muzikës dhe letërsisë gjermane shiheshin më tepër si dëshmi të superioritetit të racës gjermane, se sa të multikulturës, të hapjes dhe demokracisë.

Për këto dhe të tjera arsye, pas përfundimit të Luftës së II Botërore e në vijim, përvoja e hidhur e dështimit të Republikës Demokratike të Weimar-it dhe instalimi i nazizmit është “lexuar” dhe vazhdon të analizohet me kujdes nga politika, media dhe opinioni publik gjerman; ajo u mbajt parasysh edhe në hartimin dhe zbatimin e Kushtetutës së RFGJ-së, ose “Ligjit Bazë” siç e quajtën ata 76 vjet më parë.

Në 146 nenet e saj, numërohen 19 të drejta dhe liri themelore të paprekshme dhe të pacënueshme në çfarëdo rrethane! Kujdesi, dhe si të thuash një farë “obsesioni” i ligjshëm, për të mos rënë më kurrë në boshllëqet dhe gabimet e Kushtetutës së Weimar-it vazhdon edhe sot e kësaj dite, në çdo ligj apo ndryshim ligjor që propozohet, si dhe në çdo veprim politik.

Por edhe bashkësia ndërkombëtare, kryesisht SHBA-të dhe Europa demokratike nxorri mësimet e duhura nga pësimet tragjike të nazizmit. Kështu, pas mbarimit të Luftës së II Botërore, SHBA-të dhe Europa e re nuk përsëritën precedentin e gabuar të Versajës për ndëshkimin kolektiv dhe të padiferencuar të popullit gjerman. Krerët më të lartë nazistë dhe fajtorët e tjerë të mëdhenj dolën para drejtësisë dhe muarën dënimet e merituara në Gjyqin e famshëm të Nurenbergut.

Ndërkohë, falë Planit Marshall të SHBA-së dhe ndihmave të tjera, u sigurua mbështetje e fuqishme për rimëkëmbjen e Gjermanisë së rënuar. Nëpërmjet këtyre masave, punës së vetë gjermanëve dhe politikanëve të tij vizionarë, brenda pak viteve lindi “mrekullia social – ekonomike gjermane”.

Në vitin 1957, pas pajtimit historik me Francën dhe vende të tjera, përfshi ish-Bashkimin Sovjetik, Gjermania me pesë miqtë dhe ish – armiqtë tradicionalë, bashkëthemeloi BE-në dhe organizma të tjera të rëndësishme ndërkombëtare.

Ndërkohë, shtypi, media dhe shoqëria civile filluan të luajnë një rol më të madh e të rëndësishëm për aktivizimin dinamik të opinionit publik në jetën politike, publike, ekonomike dhe sociale. Kjo pasi, siç shprehet Erich Fromm tek “Amore per la vita (Dashuria për Jetën) “pasiviteti në përgjithësi, paaftësia për të ndërhyrë në mënyrë krijuese në vendimet që kanë të bëjnë me jetën e individit dhe gjithë shoqërisë, është ky terreni ku mund të zhvillohet fashizimi dhe lëvizjet e të të njëjtit tip, emrin e të cilave e krijojnë pasardhësit”.

Ndjesa kolektive, sidomos ndaj hebrejve është kthyer në një ritual domethënës për të gjithë politikën gjermane dhe më gjerë me shumë shembuj të mirënjohur që kanë bërë xhiron e botës. Memoriali kushtuar viktimave të Holokaustit, është vendosur enkas në kryeqendrën e Berlinit, pothuajse ngjitur me vendin ku Hitleri urdhëroi kryqëzatën kriminale ndaj tyre dhe botës në përgjithësi.

Së fundi, nuk do harruar se krahas mbështetjes masive, nazizmi u kundërshtua me forcë nga një numër i madh gjermanësh, intelektualësh, deputetësh dhe personalitetesh të shquara me famë botërore. Ndonëse ata nuk mund t’i bënin më dot ballë sistemit të konsoliduar të nacional-socializmit të krijuar, për shkak të frikës, terrorit dhe përndjekjes së gjithanshme dhe të institucionalizuar.

Ndër ta ishte super ylli botëror Marlene Dietrich, e cila emigroi në SHBA dhe shumë artistë të tjerë. Kundërshtarë të vendosur dhe të përndjekur nga rregjimi hitlerian ishin edhe tre Kancelarët e parë të Gjermanisë demokratike; Konrad Adenauer, “babai” i Gjermanisë së re moderne, Prof. Ludvig Erhard që u bë “babai” i mrekullisë ekonomike gjermane dhe Nobelisti i Paqes, Willy Brandt i cili kishte emigruar në Norvegji gjatë luftës, për t’i shpëtuar përndjekjes naziste dhe shumë të tjerë.

Rezistenca anti-hitleriane u shfaq edhe në rradhët e Vermahtit gjerman. Këtu spikat koloneli hero Stauffenberg, i cili më 20 korrik 1944 kreu atentatin e bujshëm por të dështuar kundër Hitlerit. Ai kishte me vehte 5.000 bashkëpunëtorë oficerë, ndërmjet tyre 22 gjeneralë dhe një feldmarshall. Ata bënë dallimin e madh me të gjithë ata që me dashje apo pa dashje ranë në kurthin e propagandës naziste.

Duke iu rikthyer shkrimit  të kryeredaktorit Thano, krahas referencës historike, ai ndihmon për të shpjeguar edhe përshkallëzimin e tanishëm të forcave të ekstremit të djathtë në Gjermani, Francë, Britaninë e Madhe, Itali, Spanjë dhe gjetkë; AfD, Le Pen, Vox, Reforma UK, si dhe shqetësimet e tjera serioze në të gjitha vendet demokratike, përfshi edhe Shqipërinë.

Duke filluar nga vetë Gjermania, ku AfD-ja po sfidon partitë tradicionale, duke u renditur e para në sondazhe me 30 për qind; ajo u ka marrë “llokma” të mëdha zgjedhore komunistëve në lindje, social-demokratëve dhe qendrës së djathtë të CDU-së në pjesën perendimore.

Me këtë rast, nuk mund të lihet pa theksuar se këto pësime dhe mësime anti-naziste vlejnë për çdo kohë dhe sistem, për komunizmin dhe pse jo edhe për demokracinë e sotme liberale, të cilës për fat të keq po “i shtohen kudo bishtat”.

Në përfundim, përballë këtij realiteti të trishtë dhe që të mos përsëritet më e kaluara e errët naziste, kërkohet forcimi i demokracisë liberale dhe përmirësime cilësore në qeverisjen e vendit në të gjitha nivelet, si në frymë ashtu dhe në gërma. Këtu vlen pohimi i njohur i Presidentit Federal gjerman, Frank Walter Steienmeier se “demokracia nuk dështon ose fiton në letrat e Kushtetutës por në realitetin social”

—-

©️Copyright Gazeta DITA

Ky artikull është ekskluziv i Gazetës DITA, gëzon të drejtën e autorësisë sipas Ligjit Nr. 35/2016, “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e lidhura me to”. Shkrimi mund të ripublikohet nga mediat e tjera vetëm duke cituar DITA dhe në fund të vendoset linku i burimit, në të kundërt çdo shkelës do të mbajë përgjegjësi sipas Nenit 178 të Ligjit Nr/ 35/2016