Refleksione për një debat me vlera dyshuese

Nga  Gjon BRUÇI

Debati për identitetin kombëtar të shqiptarëve, që lin¬di para do kohësh, përfshiu shumë intelektualë, dhe ishte një nga debatet më të zjarrta në serinë e debateve të pa¬fundme, që kanë mbërthyer shqiptarët, në kapërcyellin e fundviteve dymijë e fillim shekullin e njëzet e një. Për më tepër, në këtë debat u përfshinë personalitetet më të spikatura të trojeve shqiptare në fushën e letërsisë, të albanologjisë, të historisë e pse jo, edhe të fushave të tjera, si Ismail Kadare, Rexhep Qose, Kristo Frashëri, Kim Mehmeti, etj. Po mundohemi të hedhim disa mendime për këtë çeshtje, jo pak të rëndësishme:

Pse lindi ky debat për identitetin europian (ose jo) të shqiptarëve? 

Profesor Kristo Frashëri, në gjykimin e tij për debatin e mësipërm midis shkrimtarit Kadare dhe profesor Qoses, na kumton se identiteti në thelb është shumatore e gjuhës së përditshme, e trashëgimisë historike, e kulturës pop¬ullore, e mentalitetit shoqëror, e së drejtës së pashkruar, e mënyrës së jetesës, e aspiratës politike dhe historike, e besimit fetar etj.

Të gjithë ne sot e konstatojmë se këto “pjesë” të shu¬matores që thotë profesor Frashëri, në shumicë janë në kahun Europian. Pavarësisht nga mballomat që janë mun¬duar të vënë në këto “pjesë” shekujt me kahe e zhvillime shpesh herë regresiste, ato në thelb kanë mbetur në tab¬anin e gjenezes sonë të kahershme europiane.

Atëherë, pse intelektualët tanë Kadare, Qose, e të tjerë mbas tyre, u shqetësuan dhe vrapuan ta hapin këtë temë, që vuri në dyshim pozicionin shumë shekullor të shqiptarëve?

Mendojmë se ishte thjeshtë “vrapi” për të “hyrë” në BE, i cili siç e dimë të gjithë, nuk është institucion i identitetit të popujve e kombeve, por institucion politik, ekonomik e strategjik i një bashkësie, që ndodhet në një rajon të përbashkët dhe që ka interesa afërsisht të përbashkëta.

Sa i nevojshëm ishte ky debat, dhe pse i ashpër e kontradiktor? 

Nisur nga fakti i dukshëm nga të gjithë se, identiteti i shqiptarëve është europian qysh në gjenezë e gjer në ditët tona, debati për qënien apo mosqënien i tillë të këtij iden¬titeti, mendojmë se sjell më shumë dëme, apo më qartë, ka më shumë vlera dyshuese se promovuese. Ndryshon puna sikur këtë debat ta bëjmë për forcimin e këtij identiteti në elementët ku mund të jetë zbehur. Mirëpo debatuesit tanë të mirënjohur, ashtu siç veren edhe profesor Frashëri, ndonëse përfaqësojnë ajkën e in¬teligjencës sonë, ashtu si dhe ne vdektarët e tjerë shqipta¬rë, debatin e zhvillojnë alla shqiptarçe. Dhe nuk mund të ndodhte ndryshe, kur në këto tri dekada të “lirive demo¬kratike”, autorë debatesh janë bërë, jo vetëm kompetentët e fushave të caktuara, por githkush që ka një minimum in¬teligjence, dhe për çfarëdo fushe që të paraqitet.

Por në debatin e ashpër të Kadaresë e Qoses, përveç sa më sipër, ndikon dhe formimi personal, i cili është gatuar në mjedise shoqërore jo shumë të njëllojtë, ashtu siç ndi¬kon edhe egoja e pashmangshme e krijuesit, e cila lulëzon pothuajse në të gjithë komunitetet krijuese të trevave shqiptare. Në “egon” e krijuesit, mendojmë se disa herë tek intelektualët tanë, përfshi edhe personazhet e mësi¬përme, nxjerr krye edhe “moda” për të thënë diçka të re, të veçantë e të pathënë nga të tjerët, gjë që i ngjan reklamës së tregut për shitjen e një malli.

Ne, si lexues të thjeshtë, pajtohemi me mendimin e Profesor Kristo Frashërit kur thotë se, teza e Kadaresë për besimin fetar ka nevojë për korigjim, ndërsa ajo e Qoses është e gabuar. Këtij përcaktimi do të donim t’i shtonim edhe këtë: Gabimi i Qoses mendoj se është i pavetëdij¬shëm, ndërsa “teza që ka nevojë për korigjim e Kadaresë” nuk rrjedh nga mosdija, por nga konjukturalizmi i vështri¬mit dhe argumentimit të ngjarjeve e fenomeneve.

Raporti shekullor midis shqiptarëve dhe europianëve 

Raporti midis shqiptarëve dhe europianëve, në të gjitha kohrat ka patur dy pamje: raporti qytetar dhe rapor¬ti zyrtar. Kur themi raporti qytetar, kemi parasysh raportin e marrëdhënieve midis qytetarëve të zakonshëm shqip¬tarë, dhe qytetarëve të zakonshëm europianë. Ky raport, për nga cilësia, në të githa kohërat ka qenë në shkallën më të lartë. Po marrim tri raste pikante nga historia e lashtë, mesjeta dhe ajo moderne: A nuk ishin Ilriët dhe arbërit, paraardhësit tanë që e përcollën paqësisht në Romë besi¬min katolik? A nuk ishte mbreti ynë Genti që pranoi të ulej në bisedime me romakët për paqtimin e luftës njëqind vjeçare Iliro – romake, paçka se elita qeverisëse e Romës e keqpërdori këtë lëvizje paqësore. A nuk ishin arbërit që sëbashku me kryetrimin tonë Gjergj Kastriotin, u shkuan në ndihmë “europianëve” të Italisë së atëhershme, që rrezi¬koheshin nga princërit dhe kontët e çakërdisur të Mes¬jetës? A nuk ishin shqiptarët, pasardhësit e drejtpërdrejtë të Ilirëve e Arbërve, që ushtarët italianë të viteve dyzet të shekullit të kaluar, ndonëse erdhën me urën e zjarrit në dorë, kur falimentuan, i morën në shtëpi për t’i mbrojtur nga rebeshi nazist i kohës? Dhe të gjitha këto tregojnë se ilirët, arbërit dhe së fundmi shqiptarët, ishin europianë, ndaj dhe në nivel pop¬ulli, e dinin fort mirë se nuk mund të silleshin keq me “sivëllezërit e tyre” të kontinentit.

Ndryshon puna, me qeveritarët dhe institucionet poli¬tike e shtetërore të Europës. Ato, as në kohët e lashta, e as në kohët moderne, nuk janë sëkëlldisur nga identiteti i përbashkët me shqiptarët, por janë sjellur me këta të fun¬dit, duke manifestuar të gjitha format e poshtërimit, gjeno¬cidit e të sundimit. Për të qëndruar vetëm në 150 vjetëshin e fundit: Duke filluar nga viti 1878 e gjer më sot, Europa zyrtare, përjashtuar vitin 1999, që u “bashkua” me SHBA-në në mbrojtje të shqiptarëve të Kosovës, në të gjitha ras¬tet e tjera ka vepruar në dëm të trojeve tona. Gjithë kjo kohë prej 136 vjetësh, ndërsa shqiptarët, siç thotë populli, i prisnin europianët me bukë, zyrtarët e kontinentit të për¬bashkët suleshin me gurë e bajoneta. 1878-ta, me Kon¬gresin e Berlinit dhe Bismarkun gjerman, që na konsid¬eronte shprehje gjeografike dhe “disa barinj ballkanas”; për të vijuar me 1913-tën kur na ndanë me dhunë gjysmën e trupit; 1915-ta me Traktatin e fshehtë të Londrës që e shuante me gomë çeliku hartën e Shqipërisë; më 1939 kur pushtuesit nazifashistë të Europës zyrtare, na okupuan si dikur otomanët, tashmë me mjete më të sofistikuara; dhe për të vijuar me gjysëm shekulli indiferencë totale, ndaj fatit tonë dhe shenjave që ne u dhamë në vitet 1960, kur përzumë bazën ruse nga bregu ynë, apo në vitin 1968, kur dhe de-jure u larguam nga kampi i ashtuquajtur socialist, që kërcënonte gjithë Europën.  Por kjo e fundit, për të mos prishur miqësirat e saj të vjetra, qysh të kohës së carëve, nuk i vuri fare ne refene shenjat tona.

Shqiptarët, në të gjitha kohrat, edhe kur kanë qënë në kulmin e pushtimit otoman, kanë vështruar nga Europa. Rilindasit tanë e kuptuan këtë në kohë, ndaj platformën e tyre për çeshtjen kombëtare e mbështetën tek europianizmi. Ndërsa për fat të keq Europa zyrtare, shqiptarët dhe trojet e tyre gjithnjë i ka paragjykuar, denigruar, injoruar, pushtuar e coptuar, sikur të ishin ardhacakë nate, e jo racë e pastër europiane, e madje zanafilla e popullimit të kontinentit.

E megjithatë, shqiptarët kurrë nuk i njëhsuan sjelljet e qarqeve zyrtare, me qytetarët e thjeshtë europianë, me të cilët kishin jo vetëm afri gjeografike, por dhe rrënjë të për¬bashkëta në të githa fushat e “sëndërtimit të jetës”, siç thotë profesor Qosja. Mjafton të kujtohet kjo histori dhe të bindemi se identiteti i shqiptarëve, është puro europian. Njollat që mund të jenë krijuar në këtë identitet, nuk mund ta errësojnë atë, ashtu siç nuk mund të errësojnë dritën e diellit, njollat që ky lëmsh zjarri ka në trup.

Keqkuptimet (moskuptimet) midis shqiptarëve dhe europianëve 

Keqkuptimet, ose më saktë moskuptimet, kanë zotëru¬ar më shumë tek europianët për ne shqiptarët, dhe jo e kundërta. Po të shikojmë me vëmendje dhe jo për t’i bërë qejfin vetes, ne shqiptarët kemi disa karakteristika e tradi¬ta themelore, shumë më të bukura e më të avancuara se europianët. Le të trajtojmë disa prej këtyre ashtu shkarazi:  Cili europian i kohës së vjetër apo moderne qoftë, do t’i shtronte udhëtarit të rastësishëm shqiptar darkë dhe shtrat falas? Shqiptari i jepte anglezit të shekullit të 18-19- të copën e bukës së fëmijëve dhe shtratin e vetëm të shtëpisë, pa i marrë asnjë kacidhe, edhe kur i huaji i zgjatte stërlinat. Ka rrezik që këtë sjellje, europiani të mos e njohë, apo për më keq ta vërë në lojë, duke e quajtur bujarinë e shqiptarit një budallallëk me brirë, një injorancë të atij që nuk e di se ç’është stërlina. Cili europian i mesjetës e vriste kundërshtarin (has¬min), dhe nuk largohej pa e “ndritue” viktimën e tij, duke i mbyllë sytë e vënë armën pranë trupit, siç bënte shqiptari? Besoj është nga të rrallët populli shqiptar, i cili nuk ka asn¬jë rast të jetë përfshirë në luftë civile brenda vendit, asnjë rast gjenocidi me fqinjin, madje edhe pushtuesit që e kanë gjakosur. Në rastin konkret austriakët në vitin 1915 dhe italianët në vitin 1939, kur kapitulluan i mori në shtëpitë e tij e i mbrojti nga rrebeshet e kohës. Në cilin vend të Europës, përveçse në Shqipëri, nuk u shit për stërlina apo dollarë asnjë hebre, dorëzimi i të cilëve tek gjermanët do të kishte privilegje, ndërsa e kundërta rrezikonte jetën e familjes?

Por keqkuptimi më i madh i europianëve ndaj shqip¬tarëve lidhet me besimin fetar: Shifra 70 % e mysliman¬izmit, i vë europianët në dyshim për identitetin tonë. Mirë¬po europianët e thjeshtë, madje edhe ata të kancelarive, nuk arrijnë të kuptojnë thënien reale të Vaso Pashës se “Feja e shqiptarit asht’ shqiptaria”. Kjo thënie nuk ka qenë e nuk është slogan propagande, por një realitet. Ajo është verte¬tuar në të gjitha rastet, kur rreziku ka kërcënuar kombin dhe vatanin. Më tej le të vijojmë me një llogaritje të thjesh¬të: Sot, nga 70 apo dhe 80 % myslimanë, një e treta e tyre janë bektashinj. Dhe bektashinjtë, siç dihet, janë më euro¬pianë se edhe vetë katolikët. Shumica e Rilindasve tanë kanë qenë bektashinj. Por në llogarinë e mësipërme, duhet të ve¬çojmë dhe ateistët. Dhe në këtë mënyrë myslimanizmi ynë i vërtetë, katandiset në minorancë. Nga ana tjetër, ne e dimë shumë mirë se edhe myslimanizmi që mbetet, nuk mund të barazohet me islamizmin e vërtetë. Atëherë, pse alarmohen kapedanët tanë të letrave, Kadare e Qose?

Merakosja e tyre dhe e jona duhet të përqëndrohet, për t’i shpjeguar Europës dhe qytetarëve të saj, “vërtetësi¬në” e besimit tonë mysliman (kjo dhe për atë katolik e or¬tokdoks). Dhe kjo vërtetësi shpjegohet, jo duke bërë kon¬vertime nga një besim në një tjetër, siç thotë Kadare, por as duke evidentuar e komentuar artificialisht besimet e ndryshme, siç bën profesor Qose. Por duke punuar për qy¬tetërimin, i cili nuk ka qenë, nuk është, e nuk do të jetë as qytetërim katolik, e as qytetërim islamik, por vetëm qyte¬tërim shoqëror e universal.

Identiteti kulturor, bërthama e identitetit të vërtetë 

Me të drejtë Profesor Kristo Frashëri thotë se, “identi¬teti i një populli apo kombi është identitet kulturor”. Duke mos dashur të përsërisim ato që kanë thënë e thonë pro¬fesorët dhe vipat tanë të krijimtarisë, për vlerat kulturore të shqiptarëve, evidentuar gjithnjë në kahun europian, dëshirojmë të cekim disa detaje, që ne i vërejmë në jetën e përditshme, detaje të cilat duken si arkaike, por mendoj se kanë vlerë kulturore të rëndësishme për atë që diskutohet.

Dihet tashmë se foklori ynë, me aksesorët e tij, është ndër më të pasurit e më të bukurit jo vetëm në rajon, por edhe më tej. Marrim sejcilin nga kostumet popullore shqiptare, në jug, në veri, në lindje apo në perëndim të tro¬jeve tona. Kush dominon në ngjyrat e kostumeve tona?  E bardha dhe e kuqja. Po forma? Pothuaj të gjitha kanë në bazë flatrat e shqiponjës. E shqiponja rritet në Alpe. Dhe Alpet janë Europiane. Po kënga? Tingulli i saj nuk ka ansjë ngjashmëri me tingujt që vijnë nga Azia, apo Afrika. Dhe kjo ndodh edhe falë gjuhës tonë shqipe, që ka shkronjat dhe vokacionin e kontinentit tonë, kryesisht të pjesës që ndodhet afër Mesdheut ku gjendemi ne, dhe ku mendohet se janë ngulimet e para të kontinentasve europianë (në rastin tonë pellazgët, pasardhës të të cilëve ishin Ilirët, pastaj arbërit, e sot ne shqiptarët).

Shqiptarët, siç argumentojnë mjaft studiues, jo vetëm janë banorët e parë të Europës, por dhe “aristokratët” e parë të saj. Për të konkretizuar këtë “aristokratët” që shtu¬am ne, po japim një detaj: Po marrim një nga kostumet tona popullore, atë të krahinës së Mirditës, kostumin e nu¬ses. Një kostum i jashtëzakonshëm, për nga bukuria dhe paraqitja, por njëherësh edhe shumë i shtrenjtë nga kostoja. Megjithatë, mirditori, edhe pse ishte më i varfëri qytetar i trojeve shqiptare të shekujt XVII – XX, nuk mungonte, nuk hezitonte të shiste pasurinë e fundit që kishte, gjer dhe “pendën e qeve”, me të cilën mbillte tokën, për të blerë e përgatitur kostumin e nuses që do të merrte për djalin. Si shpjegohet kjo sakrificë për një të varfër e të këputur, që kishte siç thotë Kolë Jakova “Tre pëllëmbë tokë varur përbri / Tre muaj  bukë më e mira shpi?“

Shpjegimi i thjeshtë është ky: Mir¬ditori, që në lashtësi quhej fisi i Pirustëve, punonte heku¬rin dhe ishte një shekull para Europës në zhvillim. E ai që përpunonte metalin, doemos ishte aristokrat në krahasim me romakun, që dinte të përdorte heshtën, por nuk e prod¬honte dot përveç bishtit prej druri të saj. Pushtimet e egra të shekujve të mëpasshëm, ia ulën mirditorit (pirustëve, enkelejve, ardianëve, mollosëve e fiseve të tjera ilire) kur¬rizin ekonomikisht, por nuk ia përkulën e nuk ia zhdukën dot krenarinë dhe aristokracinë, që e pati fituar më punën e tij paqësore e të zgjuar.

Një detaj tjetër: Po të shkosh në një shtëpi malësori, në veri qoftë apo në jug të vendit; në Shqipërinë shtetërore, apo në trojet shqiptare në Kosovë e gjetkë, do të hasësh jo vetëm në një mikëpritje shëmbullore e tepër bujare, por dhe në një ceremonial pritjeje, që unë do ta quaja të barazvlefshëm me pritjet e europianëve në sallonet mondane. Siç e dimë, në Azi e në Afrikë, ku dominon feja e “qytetërimi” islamik, siç po duan të thonë, pritjet, qerasjet, urimet, përcjelljet etj. bëhen kryesisht, duke u përkulur me gjithë trup përpara tjetrit, mysafirit, apo eprorit. Shqiptari, mysliman qoftë apo katolik e ortodoks, përveç faljes në xhami, në asnjë rast tje¬tër nuk përshëndet, pret e uron, duke u përulur përpara tje¬trit, por duke “Njatjetuar” me fjalë e me dorën tek balli, ose në zemër. Shkoni në fshatin shqiptar, por edhe në qytet, dhe do të shihni se shumica e pritësve, kur qerasin mikun me kafe, apo raki, marrin edhe vetë filxhanin e kafes e gotën e rakisë dhe shoqërojnë mikun. Dhe kjo, edhe nëse ata e kanë pirë kafen dhjetë minuta para. Kush europian e bën këtë? Madje dhe ndonjë shqiptar i “europianizuar”, nuk e prish stomakun me kafe e gotë të dytë, thjeshtë për të shoqëruar mikun, siç vepron shumica e shqiptarëve edhe në ditët tona. Dhe ky nuk është zakon e veprim “arkaik”, “prapanik” apo “anakronik”, por një sjellje e kulturuar, një sjellje mondane do të thoshim, që tregon kulturë dhe edukatë të lartë njerë¬zore e qytetare.

Dikush mendon se qytetërimi vjen vetëm nga arsimi, nga shkolla. Sigurisht arsimi, shkolla, shkenca, janë levat kryesore që e çojnë zhvillimin dhe kulturën përpara. Por nuk janë të mjaftueshme. Duhet dhe edukata familjare, e cila trashëgohet brez pas brezi. Jeta e shqiptarit në familje e fise të mëdha, ka ndikuar në transmetimin e traditës më të mirë të krijuar në shekuj, pra dhe të kulturës qytetare, gjë që ka kompensuar në një farë mase edhe mungesën e plotë të arsimit, të shkollës e të dijeve shkencore në peri¬udhën e mesjetës, e gjer ne fillim të shekullit të njëzetë.

Kanuni i Lek Dukagjinit, por dhe Kanunet e Kurbinit, të Labërisë, të Malësisë së Madhe etj. janë treguesi më i gjallë e më sinjifikativ i identitetit tonë europian. Sot Ka¬nuni i Lekë Dukagjinit ka dalë jashtë loje, e madje cilësohet si përfaqësues i obskurantizmit mesjetar. Por në kohën kur u hartua e u zbatua, kohë e cila kishte mungesën e shtetit, ishte një ligj tepër i nevojshëm e modern. Anglezët e Robin Hudit, apo europianët e Shekullit të 14 e 15, kishin mbret e mbretëri, e megjithatë kacafyteshin me njëri-tje¬trin me shtiza e hunj, të nxjerra direkt nga pylli. Ndërsa shqiptarët, edhe në mungesë të shtetit, kishin rregulla të përcaktuara qartë, me të cilat rregullonin jetën dhe ve¬primtarinë e përditshme. Këto rregulla, që u përfshinë në Kanunet tona të famshme, studiohen edhe sot nga profe¬sionistët, gjer në Japoni dhe Amerikë, jo thjeshtë për kureshtje histori¬ke, por sepse shumë prej nomeve të tyre, mund të ndih¬mojnë në formulimin e korpusit të ligjeve moderne të shoqërisë së sotme.

T’i japim Çezarit atë që i takon Çezarit 

Kur është fjala për çeshtje madhore, që u parkasin të gjithëve, siç është çeshtja e njohjes, zhvillimit dhe përsos¬jes së identitetit tonë europian, më e pakta duhet që, në ligjërimet tona të zotërojë fakti e jo sajesa, aq më pak de¬formimi qëllimkeq i faktit. Mund të jesh kundërshtar e madje dhe armik me një sistem, apo individ, por kur ai flet e vepron drejt, fjala dhe veprimi i tij duhen pranuar e jo deformuar. Shqiptari ka një shprehje të urtë: “Rri shtrëm¬bër, por fol drejt”. Sigurisht e mira e të mirave është të rrish drejt e të flasësh drejt. Por populli e di fort mirë se, jo të gjithë mund të rrinë drejt. Për arsye fizike qoftë, por edhe morale. Ndaj dhe ka toleruar shtrëmbërinë e ndënjes, por jo të fjalës.

Si Qose dhe Kadare, në kumtimet e tyre, janë në uni¬son, kur vjen puna për periudhën gjysëm shekullore socia¬liste, që padrejtësisht e quajnë “komuniste”, ndonëse du¬het ta dinë se komunizmi do shekuj e shkeuj të arrihet nga shoqëria njerëzore. Ata e dinë fort mirë se, Socializmi ësh¬të një periudhe e gjatë dhe e ashpër tranzitore e kalimit nga sistemi borgjez-kapitalist ne Komunizëm. Profesor Qose, e përdor antikomunizmin për të “mbërthyer” Kadar-enë, i cili më tepër se gjysmën e jetës, ia kushtoi atij siste¬mi. Qose, në thelb nuk i kundërvihet komunizmit, se po bëri këtë, i kundërvihet europianit Karl Marks, me të cilin nuk kanë guxuar të maten filozofë më të mëdhenj se profe¬sori ynë i nderuar. Por, i neveritur me të drejtë nga “komu¬nizmi jugosllav”, i lëshohet Kadaresë, duke e barazuar so¬cializmin shqiptar me atë të Titos, gjë që nuk është e vërtetë.

Ndërsa Kadare, i lëshohet drejtpërdrejtë komunizmit (socializmit) dhe liderit të saj Enver Hoxha, duke na thënë të pavërteta. Këto të pavërteta në gojën e Qoses, e të ndon¬jë shqiptari apo jo shqiptari tjetër, edhe mund të kapërce¬hen, me justifikimin e mosnjohjes. Por kjo nuk mund të kapërcehet kur përdoret nga Kadare, që ka qenë bash¬këudhëtar i atij sistemi dhe madje superstrukturë e tij.

Historia është e shkruar. Dhe kjo histori, sado e ideo¬logjizuar, sado e përpunuar, sado e llustruar, për çeshtjen e identitetit europian të shqiptarëve, ka një të vërtetë të pa¬mohueshme: Asnjë sistem shoqëror i gjertashëm në Shqi¬përi, dhe asnjë periudhë historike e dymijë viteve të fundit të egzistencës sonë si komb, nuk kanë dhënë kontribut më të madh se 45 vitet e periudhës socialiste të Enver Hoxhës, në europianizimin e popullit shqiptar. Të gjitha fushat e je-tës dhe veprimtarisë shoqërore, kanë patur në bosht, në synim, në thelb, shikimin nga perëndimi. Ky shikim nuk ka qenë për nostalgji, por i diktuar nga aspirata e shqiptarë¬ve. Dhe asnjë sistem shoqëror nuk mund të qëndrojë, jo dyzet e pesë vjet, por as dyzet e pesë ditë, nëse u kundër¬vihet aspiratave themelore të popullit.

Sistemi socialist dhe lideri i këtij sistemi, Enver Hoxha, vërtet e ka ushqyer popullin me një urrejtje të pakufishme kundër kancelarive europiane, sepse siç e ka dëshmuar historia, këto kancelari kanë qenë gjithnjë të tipit “Bis¬mark” në relacion me popullin shqiptar. Por nga ana tjetër, në asnjë rast nuk ka ushqyer urrejtje tek të vetët, për qyte¬tarët europianë. Ai ishte një frankofon në radhë të parë, dhe nostalgjia e tij ishte për revolucionet borgjeze, demo¬kratike e komuniste të këtij populli europian. Ashtu siç ishte i dashuruar pas gjithë kulturës përparimtare euro¬piane. Megjithëse rrethanat e detyruan të mbështetej poli¬tikisht, ekonomikisht e disa kohë edhe ushtarakisht nga lindja, ai mendjen e kishte nga perëndimi. Paçka se perën¬dimi, asnjëherë nuk e hapi dritën jeshile për Shqipërinë. Dritën jeshile Europa zyrtare e hapi për Shqipërinë, vetëm mbasi ne “reformuam” çdo gjë të vendit tonë gjer në shka¬tërrim. E këtë, lideri i Socializmit Enver Hoxha, nuk e pra¬nonte. Dhe ne besojmë se bëri mirë.

Mohimi i vlerave të socializmit në këtë drejtim nga ana e Kadaresë, nuk mbështetet tek e vërteta, por tek qëndrimi i tij konjuktural. Dhe mohues të tillë janë në radhë të parë komunistët që u bënë antikomunistë. Por për rrezik, në këtë mohim futen dhe dy kategori të tjera intelektualësh: Ata që kompleksohen, kur u duhet të thonë të vërtetat e një sistemi që është përmbysur, e që i janë sulur të gjithë ta zhdukin dhe nga memoria; si dhe ata që, luftën kundër so¬cializmit e komunizmit, e konsiderojnë si modë, ndaj fra¬zat kundër këtij sistemi i përdorin siç përdorin llakun e flokëve.

Profesor Frashëri, duke debatuar me Kadarenë, për mohimin e të vërtetës së socializmit për “europianizimin” e shqiptarëve, perifrazon me të drejtë shprehjen e njohur “Jepini Çezarit atë që është e Çezarit”.

Dy fjalë për të ashtuquajturit “Qytetërime fetare”

Jo vetëm Kadare e Qose, por edhe studiues të tjerë, fla¬sin për qyterimin katolik e islamik, duke evidentuar si më të arrirë atë të parin. Sigurisht duhet pranuar se edhe besimet fetare, lënë gjurmët e tyre në qytetërimin e popjuve. Këto gjurmë i lënë kryesisht me ndërtesat e bukura të faltoreve (kisha, xhami, sinagoga, tyrbe etj), ashtu siç lënë gjurmë dhe në mënyrën e jetesës e të sjelljes në shoqëri. Por mendojmë se asnjëhrerë besimi fetar dhe institucionet e tij, nuk kanë qenë promotorë të qytetarisë e të qytetërimit. Qytetërimi është i lidhur me zhvillimin ekonomik e social, që kanë në bazë shkencën dhe arritjet e saj. Feja, si dogmë pothuajse e pandryshueshme që është, nuk ka dhënë kontribute të spi¬katura në shkencë, madje nga historia dimë se ajo është bërë pengesë e shkencës (Galile, Xhordano Bruno etj. u dog¬jën në turrën e druve, sepse zbuluan e thanë të vërtetat e shkencës).

Ndaj si maraku i Kadaresë, për mungesën e vullnetit të shqiptarëve për konvertim nga muhamedanë në katolikë, ashtu dhe meraku i Qoses për injorimin nga Kadareja të identitetit mysliman të shqiptarëve, janë meraqe e argumente të pathemelta.

Meraku i tyre, veçanërisht i Kadaresë, lidhet me anëtarësimin ose jo të Shqipërisë në BE. Mirëpo BE-ja, siç thamë më sipër, nuk është përfaqësuese e  identitetit europian, por një institucion politik e shtetëror, që synon të bashkojë në një organizëm të përbashkët, interesat politike dhe ekonomike të shteteve, me afërsi gjeografike e zhvillime kulturore e qytetare të përafërta. Në këtë kuptim, nëse BE-ja nuk e pranon Shqipërinë apo shqip¬tarët, se frikohet nga “besimi mysliman”, atëherë ky institucion bën dy gabime themelore: Paragjykon padrejtësisht një popull, që në thelb është më europian se europianët, dhe së dyti, nxjerr në pah ndjenjën e hershme të nënvleftësimit gjer në injorim të brezit të Bismarkut.

Normalisht BE-ja, mund të mos na pranojë në gjirin e saj thjeshtë për dy gjëra: Për varfërinë ekonomike, dhe për mungesën e një shteti serioz e të konsoliduar. Por kurrsesi për mungesën e qytetërimit katolik, me të cilën qenka ga¬tuar Europa!

Qeveritarët e sotëm, ndonëse kanë qenë në pushtet prej 35 vitesh, në këtë mandatin e fundit (2025 – 2030) janë hedhur në “sulm” për të bërë shtetin dhe për të kapërcyer varfërinë, si kushtin kyesor për hyrjen në BE. Por kur këta “pelivanë” të borgjezisë nuk i arritën këta parametra në tre dekada e gjysëm, as që bëhet fjalë se do t’i arrijnë me një mandat 4-5 vjeçar. Ndaj ata mbeten në shpresën e situatës politike e gjeostrategjike të Europës, e cila po mundohet të shtrëngojë “poturet”, përballë ariut ruso-kinez nga lindja.

Në mbyllje: 

Shqiptarët e kanë formësu¬ar identitetin europian, qyshse kontinenti i tyre ka marrë këtë emër, dhe nuk e kanë ndryshuar asnjëherë, pavarë¬sisht nga dallgët, rebeshet e kryqëzatat, që kanë kaluar mbi ta. Intelektualët, politikanët dhe shtetarët, duhet ta dinë këtë dhe të mos lodhen me analiza të panevojshme, për atë që është arritur dhe egziston. Detyra e tyre dhe e gjithë qytetarëve është që, identiteti ynë europian të bëhet akoma më i arrirë. Dhe kjo nuk bëhet me debate, por me punë përkushtuese ndaj kombit.